Pierwsze polskie Ministerstwo Górnictwa

W wyniku pierwszego rozbioru Polski Rzeczpospolita utraciła nie tylko żyzne ziemie Pomorza i Warmii, czy puszcze rubieży północno-wschodnich. 83 tysiące kilometrów kwadratowych przekazanych Austrii obfitowały w surowce mineralne. Należało szukać nowych złóż, dlatego Stanisław August Poniatowski powołał 10. kwietnia 1782 r. Komisję Kruszcową.

Od początku swego panowania król podejmował starania (zakończone zresztą rychłym sukcesem) o uruchomienie mennic państwowych (w 1765 r. „miedzianej" w Krakowie, a po niej „srebrnej" w Warszawie). Miało to pomóc w wyprowadzeniu kraju z chaosu monetarnego, datującego się jeszcze z czasów saskich, kiedy to Rzeczpospolita zalewana była fałszywą monetą o zaniżonej wartości kruszcu. Optymalnym rozwiązaniem było, z oczywistych względów, dążenie do wykorzystywania w nich własnych surowców mineralnych, a nie kupowanie ich za granicą. Dlatego też już 7 września 1764 r. Stanisław August zobowiązywał się do zaangażowania w jak najszybsze uruchomienie olkuskich kopalni srebra, a co za tym idzie - wprowadzenia do obiegu dobrej monety bitej w kraju.

Górnicy kieleccy na grafice z XIX wieku
Zobacz więcej

Górnicy kieleccy na grafice z XIX wieku

>>>PRZECZYTAJ O HISTORII MENNICY PAŃSTWOWEJ

Stanisław August zdawał też sobie sprawę, że właściwie funkcjonujące górnictwo kruszcowe, oparte na rodzimych złożach, byłoby nie tylko źródłem znacznych bezpośrednich dochodów, ale podniosłoby też ogólny stopień uprzemysłowienia kraju i dobrze wpłynęło na rozwój gospodarczy. Dlatego krąg zainteresowań króla obejmował, od początku panowania, również tę dziedzinę gospodarki. Na warszawskim Zamku zorganizował król własny Gabinet Historii Naturalnej, pierwszą komórkę naukową, zajmującą się również poszukiwaniem kopalin w Polsce. Skupieni wokół niej naukowcy wspomagali też mineralogów zatrudnionych w mennicach królewskich.

Skromny zespół działający przy królewskim Gabinecie nie był w stanie kierować sprawami całego krajowego górnictwa i hutnictwa, do których rozwoju dążył król. Dlatego 10. kwietnia  1782 r. Stanisław August powołał więc do tych celów Komisję Kruszcową. Jej zadaniem były: organizacja prac górniczych w Rzeczypospolitej, zarządzanie kopalniami, kontrola spółek eksploatujących minerały, poszukiwanie nowych złóż, powoływanie urzędników, kształcenie specjalistów i sprowadzanie ich z zagranicy.

Dochody uzyskane z wydobycia tychże kopalin miały stanowić podstawy finansowe reformy Rzeczypospolitej.

Siedzibą Komisji była Miedziana Góra, jednak urzędowała ona przez większość czasu w Warszawie. Prezesem Komisji mianowany został biskup płocki Krzysztof Szembek. Podlegało mu 11 komisarzy, których obowiązkiem było wizytowanie zakładów górniczych, sporządzanie raportów, udział w sesjach Komisji (w ciągu 5 lat odbyło się ich 41). Byli to: Andrzej Ignacy Ogiński, Jacek Małachowski, Józef Ankwicz, Franciszek Ksawery Kochanowski, Michał Walewski, Franciszek Bieliński, Feliks Łubieński, August Fryderyk Moszyński, Andrzej Gawroński, Aleksander Romiszewski, Feliks Oraczewski. Po śmierci Kochanowskiego i Muszyńskiego ich miejsce zajęli Tadeusz Czacki i Paweł Popiel. Do komisji dokooptowano również Adama Przyrębskiego. Komisarze za swoją pracę nie pobierali wynagrodzenia.

Ponieważ w owym czasie nie był w Polsce specjalistów o specjalności geologiczno-górniczej (wyjątkiem był Stanisław Okraszewski), król na wniosek Komisji zwrócił się do austriackiego ministra o przyjęcie do najlepszej wówczas w Europie szkoły metalurgiczno-geologiczno-górniczej (Akademia Górnicza w Schemnitz) trzech Polaków. W czerwcu 1789 r. Komisja Skarbu Koronnego przyznała trzem studentom stypendia. W ten sposób rozpoczęło się kształcenie kadr dla polskiego górnictwa i geologii. Niestety, zaleganie z przesyłaniem stypendiów było przyczyną skarg kierowanych przez polskich studentów do Komisji Skarbu, a nawet samego króla. Poniatowski osobiście interweniował wtedy i przepraszał podopiecznych.
W słanych listach dopytywał również o "operacye Borna", która była niczym innym jak naukową metodą uzyskiwania srebra i złota z ich rud na zasadzie amalgamacji z wykorzystaniem rtęci. 

Znając zainteresowania polskiego monarchy i jego przychylność zarówno do reform państwa jak i rozwoju nauki, w 1787 r. jeden z kartografów króla, Józef Kromer, przedstawił koncepcję powołania Korpusu Geologicznego. Jego zadaniem miało być poszukiwanie kopalin w całej Polsce. Był to prawdopodobnie pierwszy na świecie pomysł utworzenia służby geologicznej nowożytnego stylu. Obecnie właśnie tak funkcjonuje większość państwowych służb geologicznych i warto pamiętać, że taki projekt przedstawił polski kartograf na pół wieku przed utworzeniem w 1835 r. pierwszej państwowej służby geologicznej w Anglii.

© ℗
Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych” i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Podpis: MARCIN DOBROWOLSKI

Polecane

Inspiracje Pulsu Biznesu

Puls Biznesu

Puls Historii / / Pierwsze polskie Ministerstwo Górnictwa