Nabywanie praw autorskich do projektów architektonicznych i uprawnienia do dokonywania zmian w projektach

Konrad Staniszewski, RESIST Rezanko Sitek
opublikowano: 21-07-2021, 12:24

Proces inwestycyjny przedsięwzięcia budowlanego w Polsce obarczony jest wieloma ryzykami - w tym m. in. problemami związanymi z kwestią nabycia praw autorskich do projektów architektonicznych.

Jako, że bywa on często nie do końca przewidywalny, może wiązać się z koniecznością wprowadzania zmian do projektu. W niniejszym artykule postaram się wskazać, jakie rozwiązania prawne przysługują inwestorowi oraz jakie prawa i obowiązki znajdują się po stronie architekta, a także jak należy postępować, aby ów proces mógł przebiec w sposób najmniej skomplikowany.

Utwór architektoniczny

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 4 lutego 1994 r. (tj. Dz. U. z 2021 r. poz. 1062; dalej „pr. aut.”) przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyróżnienia. Ustawodawca określił ponadto przykładowy katalog utworów, w tym w art. 1 ust. 2 pkt 6 pr. aut. utwory architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne.

Nie ulega wątpliwości, iż utworu architektonicznego nie należy definiować wąsko, mianowicie jako projekt przykładowego budynku. Za utwór architektoniczny powinniśmy bowiem uznać również: projekt koncepcyjny, projekt branżowy, projekt wykonawczy czy projekt zamienny. Zaznaczyć przy tym należy, że w postaci materialnej, utwór architektoniczny może być wyrażony w opisach, planach, szkicach, rysunkach, realizacjach, a także może być przedstawiony w formie makiety czy wreszcie w postaci zdigitalizowanej (w postaci np. trójwymiarowej przestrzennej prezentacji). Innymi słowy, ochroną prawną objęte jest również dobro niematerialne stanowiące ustaloną wizję architekta. Wybudowany obiekt, makieta lub wizualizacja jest jedynie jej nośnikiem.

Konrad Staniszewski
Konrad Staniszewski
Radca prawny, RESIST Rezanko Sitek
Krzysztof Staniszewski

Często można spotkać się z poglądem, iż obiekty tzw. małej architektury (takie jak magazyn, altana, kiosk czy mały ogródek) nie podlegają ochronie na gruncie prawa autorskiego. Należy wskazać, iż w każdym indywidualnym przypadku trzeba rozważyć, czy projekt taki spełnia cechy twórczości i cechuje się indywidualnym charakterem – czyli czy podlega ochronie na gruncie ustawy pr. aut. Jako ciekawy przykład podam, iż Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 marca 1971 r. (sygn. II CR 686/70, OSNCP 1971, Nr 12, poz. 213) orzekł, iż nagrobek może stanowić utwór architektoniczny.

Sposoby nabycia praw do projektów architektonicznych

Utwór architektoniczny

Inwestor, realizując proces budowlany, wskutek różnych okoliczności, bywa niekiedy zmuszony do wprowadzania zmian w treści utworu architektonicznego.

Powyższe działanie może generować spór z autorem projektu. Rozważmy więc dwa przypadki.

Po pierwsze - możemy nabyć gotowy utwór architektoniczny (jak również utwór architektoniczno-urbanistyczny lub urbanistyczny) zgodnie z treścią art. 61 pr. aut. Przepis ów mówi, że jeżeli umowa nie stanowi inaczej, nabycie od twórcy egzemplarza projektu obejmuje prawo zastosowania go tylko do jednej budowy. Funkcja tego przepisu polega na ochronie architekta poprzez zagwarantowanie, że nabywca wybuduje tylko jeden budynek. Z drugiej zaś strony przepis chroni inwestora poprzez zagwarantowanie mu możliwości wybudowania budynku zgodnie z nabytym projektem. W praktyce jest to najczęściej stosowana forma nabycia projektu budowlanego przez przeciętnego konsumenta. Pierwsze pytanie jakie może się pojawić w analizowanym przypadku to, czy nabywca utworu architektonicznego może przenieść wszelkie nabyte prawa na następny podmiot i czy ów podmiot posiada wszelkie uprawnienia przewidziane art. 61 pr. aut. Pozytywną odpowiedź znajdziemy w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2017 r. (sygn. II CSK 531/16). Sąd stwierdził, że z przepisu art. 61 pr. aut. nie wynika, by uprawnienie do jednokrotnego wykorzystania nabytego egzemplarza projektu nie było przenoszalne na inną osobę, z tym jednak zastrzeżeniem, że powinno być dokonane przed „(…) jednokrotnym wykorzystaniem nabytego egzemplarza przez tego, który nabył jego własność od twórcy”. Drugim problemem analizowanego nabycia jest określenie, czy nabywca egzemplarza projektu ma prawo dokonywania jakichkolwiek zmian w samym projekcie. Chodzi tutaj o poprawki związane z dopasowaniem nabytego utworu do warunków geodezyjnych, prawnych, lokalnych, funkcjonalnych, itp. Upraszczając powyższe, na potrzeby niniejszego artykułu należy przytoczyć orzeczenie z dnia 22 marca 2019 r. (sygn.. I CSK 104/18), gdzie Sąd Najwyższy udzielił pozytywnej odpowiedzi na powyższe rozważania, argumentując to m. in. tym, iż: „(…) Budowa bowiem jest na ogół przedsięwzięciem na tyle złożonym, że w razie opowiedzenia się za pierwszym stanowiskiem (tj. wąską definicją – uniemożliwiającą jakąkolwiek ingerencję – przypis KS) w wielu przypadkach inwestorzy pozostaliby – jak trafnie przemawia się w literaturze przedmiotu - z bezwartościową dokumentacją”.

W drugim przypadku możemy zamówić utwór na podstawie stosownej umowy licencyjnej bądź przenoszącej autorskie prawa majątkowe do projektu. Zastosowanie takiego rozwiązania pozwala nam tak ukształtować stosunek prawny, aby wszelkie problematyczne kwestie (związane chociażby z ingerencją w projekt budowlany) zniwelować i zabezpieczyć zarówno jedną jak i drugą stronę umowy. Pierwsze na co musimy zwrócić uwagę, to wskazanie stosownych pól eksploatacji. Art. 41 ust. 1 i 2 pr. aut. stanowi, iż umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych lub umowa licencyjna obejmuje pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione. Właściwe określenie pól eksplantacji pozwala zaś uniknąć wielu problemów. Na marginesie warto zaznaczyć, że chociaż art. 50 pr. aut. wskazuje przykładowe pola eksploatacji, to mogą one okazać się niewystarczające. Przykładowo, pola te nie pozwalają na budowanie na podstawie nabytego utworu architektonicznego. Dodatkowo powinniśmy zastrzec w umowie, klauzule dotyczące praw zależnych i autorskich praw osobistych, a to ze względu na fakt, iż wprowadzając zmiany do projektu możemy naruszyć integralność dzieła (o integralności szerzej w dalszej części) lub prawa zależne. Jeśli chodzi o klauzule dotyczące praw osobistych, to przyjmuje się, iż autor skutecznie może jedynie zobowiązać się do niewykonywania wobec określonej osoby lub grupy osób określonego prawa osobistego. Ewentualnie może wyrazić zgodę do wykonywania tego prawa w jego imieniu.

Nieruchomości
Najważniejsze informacje z branży nieruchomości mieszkaniowych i komercyjnych. Wiadomości, komentarze i analizy rynkowe.
ZAPISZ MNIE
×
Nieruchomości
autor: Dominika Masajło, Paweł Berłowski
Wysyłany raz w tygodniu
Najważniejsze informacje z branży nieruchomości mieszkaniowych i komercyjnych. Wiadomości, komentarze i analizy rynkowe.
ZAPISZ MNIE
Administratorem Pani/a danych osobowych będzie Bonnier Business (Polska) Sp. z o. o. (dalej: my). Adres: ul. Kijowska 1, 03-738 Warszawa. Administratorem Pani/a danych osobowych będzie Bonnier Business (Polska) Sp. z o. o. (dalej: my). Adres: ul. Kijowska 1, 03-738 Warszawa. Nasz telefon kontaktowy to: +48 22 333 99 99. Nasz adres e-mail to: rodo@bonnier.pl. W naszej spółce mamy powołanego Inspektora Ochrony Danych, adres korespondencyjny: ul. Ludwika Narbutta 22 lok. 23, 02-541 Warszawa, e-mail: iod@bonnier.pl. Będziemy przetwarzać Pani/a dane osobowe by wysyłać do Pani/a nasze newslettery. Podstawą prawną przetwarzania będzie wyrażona przez Panią/Pana zgoda oraz nasz „prawnie uzasadniony interes”, który mamy w tym by przedstawiać Pani/u, jako naszemu klientowi, inne nasze oferty. Jeśli to będzie konieczne byśmy mogli wykonywać nasze usługi, Pani/a dane osobowe będą mogły być przekazywane następującym grupom osób: 1) naszym pracownikom lub współpracownikom na podstawie odrębnego upoważnienia, 2) podmiotom, którym zlecimy wykonywanie czynności przetwarzania danych, 3) innym odbiorcom np. kurierom, spółkom z naszej grupy kapitałowej, urzędom skarbowym. Pani/a dane osobowe będą przetwarzane do czasu wycofania wyrażonej zgody. Ma Pani/Pan prawo do: 1) żądania dostępu do treści danych osobowych, 2) ich sprostowania, 3) usunięcia, 4) ograniczenia przetwarzania, 5) przenoszenia danych, 6) wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania oraz 7) cofnięcia zgody (w przypadku jej wcześniejszego wyrażenia) w dowolnym momencie, a także 8) wniesienia skargi do organu nadzorczego (Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych). Podanie danych osobowych warunkuje zapisanie się na newsletter. Jest dobrowolne, ale ich niepodanie wykluczy możliwość świadczenia usługi. Pani/Pana dane osobowe mogą być przetwarzane w sposób zautomatyzowany, w tym również w formie profilowania. Zautomatyzowane podejmowanie decyzji będzie się odbywało przy wykorzystaniu adekwatnych, statystycznych procedur. Celem takiego przetwarzania będzie wyłącznie optymalizacja kierowanej do Pani/Pana oferty naszych produktów lub usług.

Należy pamiętać, że znaczna ingerencja w utwór może doprowadzić do powstania praw zależnych, a to implikuje, zgodnie z art. 2 ust. 2 pr. aut., iż rozporządzanie i korzystanie z opracowania zależy od zezwolenia twórcy utworu pierwotnego.

Autorskie prawa majątkowe i osobiste do utworu architektonicznego

Definiując utwór architektoniczny jako przedmiot ochrony na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych uzyskujemy szereg praw i obowiązków wynikających z zarówno z autorskich praw majątkowych, jak i osobistych.

Autorskie prawa majątkowe zostały uregulowane w art. 17 pr. aut., który wskazuje, iż twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Zaznaczam przy tym, iż autorskie prawa majątkowe są ograniczone w czasie, a podmiot uprawniony może nimi swobodnie dysponować (m. in. podlegają zbyciu).

Natomiast autorskie prawa osobiste są uregulowane w art. 16 pr. aut. Przepis ten wprowadza katalog uprawnień osobistych podlegających ochronie. Zgodnie z jego treścią, autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem, a w szczególności chronią prawo do:

  • autorstwa utworu,
  • oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem, albo do udostępniania go anonimowo,
  • nienaruszalności treści i formy utworu, oraz jego rzetelnego wykorzystania,
  • decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności,
  • nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.
Prawa osobiste

Należy podkreślić, iż prawa osobiste są niezbywalne, nie mogą być przeniesione na inne osoby (odmienny zapis w umowie jest bezwzględnie nieważny), nie podlegają dziedziczeniu oraz są skuteczne względem wszystkich podmiotów. Są one również niezależne od autorskich praw majątkowych.

Prawo do integralności utworu

Podsumowując - zgodnie z powyżej opisanymi prawami osobistymi (art. 16 pkt. 3 pr. aut.) - twórcy (m. in. architektowi) przysługuje prawo do nienaruszalności treści i formy stworzonego utworu architektonicznego. Uprawnienie to ma na celu ochronę twórcy przed wprowadzeniem zmian do utworu przez osoby trzecie. Problemem pojawiającym się w procesie budowlanym i prawie do integralności, jest rodzaj wprowadzanych w projekcie zmian - w szczególności zmian dotyczących aspektów funkcjonalnych. Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia 18 czerwca 2003 r. (sygn. akt I ACa 510/03) wskazał, że ochronie podlegają tylko estetyczne, a nie funkcjonalne elementy w strukturze utworu architektonicznego. Zaznaczyć należy jednak, iż do ww. orzeczenia należy podejść ze sporą ostrożnością, jako że brak jest na gruncie przepisów wyłączenia z zakresu ochrony elementów funkcjonalnych.

Nie ulega wątpliwości, że powyżej przedstawiona problematyka jest bardzo złożona. Autor zasygnalizował jedynie istnienie pewnych kwestii wartych szerszego omówienia. Ich rozwinięcie i oswojenie nastąpi podczas warsztatów realizowanych przez Puls Biznesu w dniach 19-20 października 2021 r. pt. „Kontrakty budowlane – relacje między inwestorem a wykonawcą w procesie realizacji inwestycji budowlanej”.

Autor: Konrad Staniszewski, Radca Prawny, RESIST Rezanko Sitek

Poznaj program warsztatu online “Kontrakty budowlane” 19-20 października 2021 >>

© ℗
Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych” i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Polecane