Odpowiedzialność karna skarbowa członka zarządu za działanie w interesie spółki

dr. hab. prof. UŚ Jarosław Zagrodnik
opublikowano: 04-05-2022, 11:02
Play icon
Posłuchaj
Speaker icon
Close icon
Zostań subskrybentem
i słuchaj tego oraz wielu innych artykułów w pb.pl

Tytułowa odpowiedzialność stanowi odmianę odpowiedzialności karnej wyodrębnioną ze względu na specyfikę czynów zabronionych, do których się odnosi, stanowiących przestępstwa skarbowe lub wykroczenia skarbowe. Przypisanie członkowi zarządu odpowiedzialności karnej za popełnienie czynu zabronionego należącego do jednej z wymienionych kategorii następuje z reguły na podstawie art. 9 § 3 Kodeksu karnego skarbowego (dalej „KKS”), z którego wynika, że jak sprawca odpowiada także ten, kto na podstawie przepisu prawa, umowy, decyzji lub faktycznego wykonywania zajmuje się sprawami gospodarczymi, w szczególności finansowymi, m.in. spółki posiadającej osobowość prawną, w której zarządzie zasiada.

W wypadkach, w których aktualizuje się ewentualność zastosowania klauzuli zawartej w powołanym przepisie w odniesieniu do członka zarządu, podmiotem odpowiedzialności karnej skarbowej wprost określonym w przepisie typizującym przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe jest sama spółka kapitałowa, kryjącą się pod takim pojęciami, jak np. „podatnik” czy „płatnik”. Spółka jako taka odpowiedzialności karnej skarbowej w jej ścisłym znaczeniu ponieść jednak, póki co, nie może w polskich realiach prawnych. Można w związku z tym powiedzieć, że przepis art. 9 § 3 KKS służy zidentyfikowaniu w istocie podmiotu zdolnego do poniesienia takiej odpowiedzialności (osoby fizycznej), któremu jest ona przypisywana z racji opisanego w tym przepisie zaangażowania w sprawy spółki.

Pojęcie „zajmowania się sprawami spółki”

Pojemność znaczeniowa zwrotu „zajmuje się sprawami gospodarczymi, w szczególności finansowymi” jest spora. Jego zakres znaczeniowy obejmuje rozstrzyganie w sprawach gospodarczych, współdziałanie w tych sprawach lub wpływanie na rozstrzygnięcia spraw gospodarczych, choćby nawet jednorazowe, z wyłączeniem jedynie czynności ściśle wykonawczych. W ocenie Sądu Najwyższego „zajmowanie się” może być rozumiane ogólnie, a jego stwierdzenie nie wymaga wskazania, że konkretne czynności zostały powierzone określonej osobie. Nie ulega wątpliwości, że w podanym znaczeniu „zajmowania się sprawami gospodarczymi” mieści się prowadzenie spraw spółki, do którego w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, po myśli art. 208 § 2 w zw. z § 3 Kodeksu spółek handlowych (dalej „KSH”), nie tylko uprawniony, ale również zobowiązany jest co do zasady – w zakresie nieprzekraczającym zwykłych czynności – każdy członek zarządu spółki. W przypadku spółki akcyjnej prowadzenie spraw spółki jest wspólnym zadaniem członków wieloosobowego zarządu (arg. ex 30064 KSH).

Status członka zarządu a (nie)stosowanie art. 9 § 3 KKS

Nie wymaga dowiedzenia teza, że w kręgu czynności składających się na prowadzenie spraw spółki pozostaje dbałość o realizację spoczywających na spółce zobowiązań finansowoprawnych, których niedopełnienie może nieść za sobą odpowiedzialność karną skarbową. Nie daje to jednak podstawy do tego, aby w samym statusie członka zarządu, ze względu na związany z nim, indywidualny lub ujęty zbiorowo (wraz z innymi członkami zarządu) obowiązek prowadzenia spraw spółki, upatrywać absolutnej determinanty jego odpowiedzialności karnej skarbowej przy zastosowaniu art. 9 § 3 KKS, gdy określenie podmiotu tej odpowiedzialności w przepisie typizującym przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe odnosi się do spółki jako np. podatnika lub płatnika. Mówiąc innymi słowy, wymieniony przepis nie może pełnić w przypadku takich czynów zabronionych funkcji „wygodnego wytrychu”, służącego do prostej identyfikacji i przypisania odpowiedzialności karnej skarbowej członkowi zarządu, dlatego że ex lege jest on zobowiązany do zajmowania się co do zasady sprawami spółki.

dr. hab. prof. UŚ Jarosław Zagrodnik, Radca Prawny, Profesor Nadzwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, of Counsel w Chmielniak Adwokaci
dr. hab. prof. UŚ Jarosław Zagrodnik, Radca Prawny, Profesor Nadzwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, of Counsel w Chmielniak Adwokaci

Wyłączenie zastosowania art. 9 § 3 KKS w stosunku do członka zarządu w oparciu na podział zadać w spółce

Podstawy do takiego wyłączenia dostarczają już powołane przepisy Kodeksu spółek handlowych, z których jednoznacznie wynika, że umowa spółki, a w przypadku spółki akcyjnej także regulamin, mogą przewidywać podział zadań składających się na prowadzenie spraw spółki, wiodący do powierzenia czynności związanych z dopilnowaniem lub realizacją zobowiązań finansowoprawnych jednemu z członków zarządu albo określonej osobie spoza zarządu, np. takiej, która zajmuje się w spółce księgowością, dysponującej przy tym upoważnieniem niezbędnym do realizacji wskazanych zobowiązań. W takich wypadkach to nie status członka zarządu, lecz przekazanie takich zobowiązań do realizacji określonej osobie musi być rozpatrywane, przy uwzględnieniu art. 9 § 3 KKS, przez pryzmat pociągnięcia jej do odpowiedzialności karnej skarbowej za niedopełnienie obowiązków finansowoprawnych spoczywających na spółce kapitałowej. Przyjmując inną optykę można stwierdzić, że wyraźne i precyzyjne określenie osoby odpowiedzialnej za realizację takich obowiązków wyłącza możliwość posłużenia się klauzulą zawartą w wymienionym przepisie w celu przypisania odpowiedzialności karnej skarbowej innej osobie, z racji posiadanego przez nią statusu członka zarządu, jeżeli nie została ona tą odpowiedzialnością obarczona. Dodać wypada, mając na względzie to, że przepis art. 9 § 3 KKS daje podstawę do przypisania odpowiedzialności karnej skarbowej w oparciu o faktyczne zajmowanie się sprawami gospodarczymi przez określoną osobę fizyczną, że obarczenie takiej osoby, także spoza zarządu, zadaniami związanymi z realizacją zobowiązań finansowoprawnych nie musi koniecznie mieć oparcia w umowie, ale może wynikać z faktycznego podziału zadań w spółce, czy też wynikać z faktycznego ich wzięcia na sienie przez wskazaną osobę. W każdym wypadku osoba taka powinna być, pod rygorem odpowiedzialności karnej skarbowej (art. 79 § 1 KKS), zgłoszona właściwemu miejscowo organowi podatkowemu (art. 31 ustawy – Ordynacja podatkowa).

Poznaj program konferencji “Odpowiedzialność członków zarządu”, 30-31 maja 2022, Warszawa >>

Limitująca funkcja ogólnych warunków odpowiedzialności karnej skarbowej

Ustalenie in concreto, że w odniesieniu do członka zarządu znajduje zastosowanie klauzula zawarta w art. 9 § 3 KKS, czy to dlatego, że jemu zostały powierzone zadania związane realizacją zobowiązań finansowoprawnych spółki, czy to ze względu na spoczywający na nim generalny obowiązek indywidualnego lub łącznego prowadzenia spraw spółki, nie przesądza jeszcze pociągnięcia go do odpowiedzialności karnej za przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe. Do tego niezbędne jest stwierdzenie spełnienia innych warunków odpowiedzialności karnej skarbowej. Uwzględniając realia praktyczne, należy w tym kontekście uwypuklić, często bagatelizowany przez organy państwa, obowiązek dowodowego wykazania realizacji znamion strony podmiotowej, a więc udowodnienia umyślności członka zarządu działającego w interesie spółki, a także istnienia przesłanek do przypisania mu winy. Z całą stanowczością należy stwierdzić, że nie może tego zastąpić poparte dowodami stwierdzenie podstaw do zastosowania art. 9 § 3 KKS, prowadziłoby to bowiem do uprzedmiotowienia odpowiedzialności karnej skarbowej, które zbliżałoby ją w istocie do odpowiedzialności finansowoprawnej, ale nie dało się pogodzić z fundamentalnymi zasadami odpowiedzialności represyjnej. Brak dowodowego wykazania realizacji znamion strony podmiotowej lub podstaw do przypisania winy oznaczać może tylko jedno – brak odpowiedzialności karnej skarbowej członka zarządu, mimo udowodnienia naruszenia obowiązków finansowoprawnych przez spółkę, wyczerpującego znamiona przedmiotowe przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego.

Puenta

Klauzula przypisania odpowiedzialności karnej skarbowej przewidziana w art. 9 § 3 KKS nie oznacza w żadnym wypadku automatyzmu w zakresie pociągnięcia do odpowiedzialności karnej skarbowej członka zarządu. Aby mogło to wchodzić w rachubę bezwzględnie konieczne jest nie tylko stwierdzenie, że działanie tej klauzuli nie niesie ze sobą odpowiedzialności innej osoby ze względu na powierzenie jej lub faktyczne wykonywanie przez nią zadań dotyczących realizacji zobowiązań finansowoprawnych spoczywających na spółce, ale również pozytywne zweryfikowanie, na podstawie zebranych w sprawie dowodów, pozostałych warunków pociągnięcia do odpowiedzialności karnej za przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe, ze szczególnym uwzględnieniem wyczerpania znamion strony podmiotowej oraz podstaw do przypisania winy członkowi zarządu.

Autor: dr. hab. prof. UŚ Jarosław Zagrodnik, Radca Prawny, Profesor Nadzwyczajny Uniwersytetu Śląskiego, of Counsel w Chmielniak Adwokaci

© ℗
Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych” i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Polecane