Tytuł jednej z owych pozycji brzmi: "Bądź młodszy co rok — jak zachować zdrowie 50-latka na kolejne 30 lat i dłużej". Autorzy — Chris Crowley i Henry Lodge — są niewątpliwie kompetentni, zebrali mnóstwo materiału, przytaczają wiele przykładów. Na tej podstawie formułują odpowiednie wnioski. Problem w tym, że każdy z nas jest odrębnym, jedynym w swoim rodzaju organizmem, musi więc wybierać własną drogę. Brzmi to może banalnie, lecz właśnie tu tkwi klucz do sprawy. Są oczywiście pewne zalecenia ogólne, sprawdzone, wręcz obowiązkowe. Tytoń, obżarstwo, alkoholizm na pewno nikomu nie służą.
Ponieważ zbliżam się już do dziewięćdziesiątki, chyba wypada się podzielić swoimi doświadczeniami. Może przydadzą się komuś. Tym bardziej że wciąż o własnych siłach wychodzę z domu, wypowiadam się względnie sensownie (przynajmniej tak sobie pochlebiam), interesuję się wieloma sprawami. Cóż bym więc zalecał? Na pewno nie sport wyczynowy, siłownię, jogging. To prawda, że wszystkie te ćwiczenia dają ładną sylwetkę, piękny tors, imponujące mięśnie. Chyba jednak nie sprzyjają harmonii organizmu jako całości. Natomiast — mówię oczywiście tylko o sobie — bardzo jej sprzyjają zwykłe, lecz koniecznie codzienne, spacery, od czasu do czasu dłuższe wycieczki, także rowerowe. Oczywiście, również pływanie, praca w ogrodzie.
Tyle o ruchu fizycznym. Ale chyba równie ważny jest ruch umysłu, codzienna gimnastyka myśli i pamięci. Wspaniałą rolę może odegrać tu nauka języków obcych. A chodzi mi przede wszystkim nie o ich użyteczność, która jest oczywista w przypadku angielskiego lub francuskiego. Jeśli jednak dbamy o gimnastykę i poszerzanie kategorii myślenia, ważniejsze są języki martwe lub egzotyczne: łacina, greka, hebrajski. A jeszcze bardziej interesujący pod tym względem jest chiński i japoński. Widzę w księgarniach wciąż nowe podręczniki do nauki tych właśnie języków. Sporo samouczków i to z płytami! Oczywiście, powody zainteresowania chińskim i japońskim są różnorodne. Nie sądzę, by nabywcom — a musi ich być wielu, skoro podaż jest tak znaczna — chodziło właśnie o gimnastykę umysłu. Są wśród nich potencjalni turyści i biznesmeni, a także interesujący się kulturą Dalekiego Wschodu. Zwłaszcza religią. Buddyzm (choć ten rodem z Indii), taoizm, filozofia zen mają coraz więcej wyznawców w krajach Zachodu. A są też prawdziwie zafascynowani sztuką i nawet samym pismem Chin i Japonii. Wbrew pozorom przy nauce chińskiego największej trudności nie sprawia pismo. Jego opanowanie to tylko kwestia pamięci wzrokowej i codziennych ćwiczeń. Także gramatyka nie stanowi istotnego problemu. Jest prosta i przejrzysta. Nie ma deklinacji, koniugacji, wyjątków. Natomiast dużym kłopotem dla naszego ucha jest fonetyka, a zwłaszcza tonalność.
Nie jestem i nie będę sinologiem, niponistą, indologiem. Pozostaję, przez niemal całe swe świadome życie, od gimnazjum poczynając, wierny grece i łacinie. Lecz właśnie dlatego cenię sobie nawet bardzo powierzchowną znajomość języków orientalnych. Zapoznanie się z ich strukturą, jakże odmienną od języków indoeuropejskich, daje mi satysfakcję podobną do egzotycznej wycieczki lub spaceru po ogrodzie pełnym rzadkich, pięknych roślin. A wraz z językiem poznaje się oczywiście także kulturę i obyczajowość danego kraju.
Tyle o doświadczeniach starszego pana, który może nie zachował zdrowia 50-latka, ale wciąż jest ruchliwy. Oczywiście, ktoś może wybrać całkiem inny sposób ćwiczenia umysłu. Np. matematyk zagadnienia logiki formalnej, humanistykę prawniczą. To już kwestia upodobań i uzdolnień. Moje były zbyt skromne, by zająć się choćby tylko amatorsko np. teorią mnogości lub liczb.
Nigdy nie nauczę się mówić po chińsku. Z pewnego punktu widzenia mój wysiłek jest całkowicie bezużyteczny. Mam jednak zawsze w pamięci nauki taoistycznego mędrca o użyteczności rzeczy pozornie bezużytecznych. Łacina — język jakże w okupacyjnych czasach absurdalnie bezużyteczny — ocaliła mi życie w niewiarygodnych okolicznościach. Kto wie, czy praktycznie bezużyteczna chińszczyzna nie ma swego udziału w tym, że umysł i pamięć jeszcze sprawnie działają?
Oczywiście, powtarzam, nikogo nie zachęcam, by szedł akurat w moje ślady. Nie ma, jak powiedziałem, jednej recepty dla zachowania zdrowia fizycznego, psychicznego, umysłowego. Każdy musi się wsłuchiwać w głos swego organizmu. Choć niekiedy odnoszę wrażenie, że wielu tę umiejętność straciło, zbyt bowiem zaufali cudzym radom i przestrogom, zwłaszcza tym bardzo uczonym. I jeszcze jedna kwestia. W ciągu swego życia tylko raz zmieniłem adres stałego zamieszkania — oczywiście w tym samym mieście, Krakowie. To rzadki przypadek, zwłaszcza w kraju, który przeżył kataklizm wojen i przesunięcia granic. Rzadki, jednakże w ramach możliwości godny naśladowania w czasach ustawicznej zmiany miejsc pobytu. Starożytni zachwalali "stabilitas loci" — stałość miejsca — jako jeden z warunków spokoju ducha.
Jakże jednak zachować ów spo- kój w społeczeństwie wiecznych cierpiętników, malkontentów, zawistników, żałobników i cmentarników? Jeśli wszakże komuś to się uda, może z satysfakcją stwierdzić, że np. wkraczając w 99. rok życia, wygląda co najwyżej na lat 87. Życzę wszystkim czytelnikom, by w swoim czasie właśnie tak się stało.