Nietypowe miejsce. Odstręczające i przyciągające zarazem. Obskurne, ale po trosze także magiczne.
Bazar to tygiel. W nim się kotłuje i miesza. Albo lepiej — organizm żyjący nieustannie na wysokich obrotach. Ma swoje serce, krwiobieg i swój mózg. Oddycha. Kto przychodzi po jabłka czy jajka, nie zauważy tego. Ot, syf, brud i malaria. Za to taniej o kilka groszy niż w wypolerowanych i plastykowych hipermarketach.
Bazary bywają dostojne, „z papierami”, jak Różyc czy niegdyś Polna, albo takie jak ten na placu Szembeka, na warszawskiej Pradze, zwyczajne, ordynarne niczym chłopacy ze Szmulek. Ma historię, i owszem, ale nie tak bogatą jak Różyc. Przed wojną, gdy zamiast okolicznych blokowisk rozciągały się tu pola, a do poniatoszczaka prowadziła brukowana droga, terkotały nią drabiniaste wozy z jajkami, kartoflami i czym tam jeszcze. Na Szembeka.
Pan doktor od garmażerki
— Bez przerwy wylatuje jakiś kierownik — mówi Staszek, od warzyw.
Za co?
— Za bilety. Codziennie w ręku kupa kasy, więc korci.
Każdego dnia wystawiający swoje towary na ulicy płacą opłaty targowe. 30 zł od metra, ale na nim zmieści się co najwyżej składana suszarka ze sznurowadłami. Na czterech da się już handlować jabłkami.
— Tylko na Zamienieckiej handluje z 70 osób. Średnio zbiera się po 120 zł od każdej. Z końcem dnia w ręku zostaje jakieś siedem tysięcy. Tyle kasy potrafi skusić. Wielu tych, co zbierało, wyleciało z hukiem — dodaje Teresa, także z branży warzywnej.
— Lepper się uczy, to i ludzie się uczą — zauważa filozoficznie jeden z kupców.
Taki Marek. Zaczynał od zera, choć z wykształcenia jest lekarzem. Długo chodził po bazarze i inkasował placowe. Potem awansował, postawił własną budę. Dzisiaj należy do „opcji garmażeryjnej”, handluje garmażerką. Jak wszyscy narzeka, że ciężkie czasy nastały, że jakby mógł, to rzuciłby bazar w diabły. Po chwili jednak się chwali.
— Na stare lata prowadzę niepubliczny ZOZ, na bazarze, w budynku centrum handlowego. Zatrudniłem okulistów, jednego profesora — zdradza Marek.
Nie tylko on się wzbogacił. Jedna z właścicielek stoiska z mięsem ma w Warszawie prawie 47 sklepów i własną wytwórnię.
— Kto przez lata nie przepijał, tylko odkładał, ten się majątku dorobił. Ma po kilka budek, dzieci wykształcił, dom zbudował. Większość przed laty handlowała z furmanek, dziś są biznesmenami. Waciaki zamienili na garnitury, a furmanki na fury, ale dużo droższe — zauważa Marek.
Nie wszystkim się jednak powiodło.
— Wielu ostatnio poszło z torbami. Daniełowiczowa, Makowscy… — wylicza Marek.
— Dobre czasy były i pieniądz łatwo przychodził. Przybyło kasy, to i pracować się nie chciało. Czasy trudne nastały i mądrości zabrakło — podsumowuje Marek.
Rządzą dynastie
Na tyłach bazaru stoi bar z piwem. Kulturalnie, bez żulików sikających pod płotem. Miejsce lubiane przez policjantów po służbie. Niegdyś ponoć także przez ubeków. Dlatego taka kultura. Ale wewnątrz cicho i pusto. Pod oknem, nad kuflem zgina się jakiś jegomość. Drugi długo kontempluje zawartość kieszeni. Tylko muchy nie próżnują. Melancholia, gdy za oknem tętni bazarowe życie.
— Kupcy piją u siebie, w budach albo w samochodach, więc tu rzadko zaglądają, bo i po co? Życie towarzyskie zamiera — narzeka starszy jegomość.
Dla większości kupców bazar jest jak dom, na nim skupia się ich życie. Na oko, handlarz siedzi i czeka, aż ktoś weźmie do ręki kalafiora albo każe zważyć kilo jabłek. Ale tak nie jest.
— Handel kończy się około siódmej. Jak kto mieszka daleko, a tu wielu spoza Warszawy, to do domu dociera o ósmej — dziewiątej? Pośpi ze dwie godziny, bo o północy musi wyjeżdżać na giełdę warzywną do Bronisz. Tam, ze trzy—cztery godziny zajmie mu kupowanie. Wraca na bazar, śpi w samochodzie. Rano o siódmej rozkłada towar. Do ósmej. Resztę dnia sprzedaje. I znowu, dom, giełda, bazar. Nie ma czasu na prywatne życie — twierdzi Marek.
— Rok temu się pobudowałem, kupiłem komputer, kino domowe, jest nawet internet, tylko czasu nie ma, żeby z tego korzystać. Jeden syn poszedł na studia, drugi mi pomaga — wspomina znajomy Marka.
Przy warzywach lub przy mięsie robią całe rodziny, ojciec, matka, syn, zięć. Od początku bazarem rządziło kilka klanów.
— Kiedyś dobrze było, więc się we własnym gronie piło, imprezy, że i trzy dni się balowało. Dzieciaki między sobą się kozłowały. Rodziny się łączyły, tworzyły się bazarowe dynastie — wspomina jeden z handlarzy.
Dzisiaj rządzi opcja mięsno-nabiałowa. Najwięcej zarabiają i ponoć trzymają targowisko w ręku. Mają po kilka budek: na żonę, na córkę, na teścia. Garmażerka też rządzi, ale mniej.
— Kasy mają po pachy. Jak któremu z nas zabraknie, to pożyczają na procent — opowiada Bogdan, handlujący od niedawna tekstyliami.
Ale wojen klanów nie ma. Jasne, czasem ktoś komuś przyłoży, ale na tym się kończy.
— Oni są mocni, z kasą, chodzą w garniturach, mają wszystko poukładane, dobrych prawników, a my w kaloszach. Co możemy? Chyba tylko nie płacić, wtedy bank ich skubnie, bo kredytów nabrali — mówi Stefan, jeden z kupców.
Oni, czyli zarząd bazaru. Oni byli kiedyś swoi. Też handlowali w budach. Kilka lat temu utworzyli spółkę. Miała dbać o bazarowy interes. Każdy z nich ma udziały, niektórzy po jednym, inni po kilka. Inni, czyli Oni. A kto ma więcej głosów na walnym, ten rządzi.
Czynsz to na bazarze drażliwa sprawa. Kiedy poprzedni zarządca chciał go podnieść, skończył smutno.
— Gospodarny był, zaradny, szkoda chłopa. Ale zamierzał o kilka złotych podnieść opłaty. Chłopaki posadzili go na wózku do warzyw i wywieźli na ulicę — tłumaczy Gustaw od tekstyliów.
Obecny zarząd chciał bazar ucywilizować, w miejsce drewnianych budek postawić futurystyczne centrum handlowe. Udało się częściowo. Centrum stoi, właściwie to jego część: pięć pięter pod ziemią i dwa nad. Chodzą plotki, że pieniądze przetracone, że ktoś wziął w łapę. Gdy kogoś zapytać, nikt nie wie na pewno, mówić mu się nie chce. Ale każdy coś tam swoje wie.
Pomidory tylko od Blondyny
Wielu na bazarze uczyło się ekonomii. Ale wielu się nie nauczyło.
— Bo głupi byli i nic z ekonomii sobie nie przyswoili — utyskuje starszy jowialny pan, od nabiału.
Jakiej ekonomii potrzeba, żeby sprzedawać jajka lub truskawki?
— Głupcy myślą, jakby tu tanio kupić i tanio sprzedać — mówi Zuzanna, od warzyw.
— To źle?
— No źle, bo zysk się liczy, tak? Kupuje się tanio i sprzedaje drogo, tak? No, a są tacy, co na przykład pomidora za złotówkę kupią i sprzedają za 1,8 zł, a inni kupią za 1,5 zł i sprzedają po dwa złote — wyjaśnia kobieta
— Co w tym złego?
— No panie! Zamiast sprzedawać taniej, powinni sprzedawać po tyle, ile wszyscy — wyjaśnia swój punkt widzenia ekonomii handlarka.
— Ma taniej, więc szybciej sprzeda?
— Guzik prawda, tutaj każdy ma swoich klientów. Kowalski pomidory od lat kupuje na przykład u Czarnej albo Blondyny i nie patrzy, po ile są gdzie indziej — tłumaczy mężczyzna, też handlujący warzywami.
Ale w handlu obowiązuje zasada, że lepiej taniej a dużo, niż drogo a mało.
— Razem powinniśmy sprzedawać po tyle samo, jakiś wspólny duch współpracy powinien być — przekonuje mężczyzna
Znaczy, solidarność bazarowa. Pytam więc, czy towar kupują wspólnie, solidarnie?
— Nie tam, każdy u swojego. U nas takiej solidarności to nie ma — zaznacza kobieta.
Sajgon i tyle
Tu nie ma marmurów, a nawet jakby, to też pewnie tonęłyby w błocie, spiekocie i w smrodzie. Taka natura tego miejsca.
— Nas dawno zamknąć powinni. Wąsko, buda przy budzie, że jakby się, nie daj Boże, co zapaliło, to nawet straż pożarna nie wjedzie. A latem wszystko się nagrzewa, zimą w budach ludzie piecykami palą.
Psioczą, że tu Sajgon, że towar im wiecznie kradną ze stoisk.
— Nie gadajcież, bo jeszcze kto to przeczyta i rzeczywiście nas zamkną — podkreśla jegomość.
Ludzie przytakują głowami. Narzekania nie cichną.
— Bazar, jaki jest, każdy widzi. W dobrych butach nikt tu nie przyjdzie, porządny klient tego błota i bałaganu nie zdzierży, więc woli kupować w pobliskim Géancie — mówi jeden z kupców.
Więc sami są sobie winni.
— Ależ oczywiście, że tak, nie ma gospodarza, nie ma kto tego zrobić. A nawet jakby był, to ludzie larum by podnieśli, że wyższe czynsze trzeba płacić, bo przecież za darmo nikt tego nie zrobi — zauważa inny kupiec.
Błędne koło. Najlepiej pozamykać hipermarkety. No i Armeńczycy. Przez nich część bazaru obumarła. Ludzi to wkurza.
— Nie dosyć, że mieszkają na czarno, bez meldunków, to jeszcze handlują na naszym bazarze — mówi Marek, ten od przychodni lekarskiej.
— Na czarno?
— Nie, płacą placowe, ale z fiskusem się nie dzielą, a my musimy. Przez nich trzy alejki nie chodzą. Kiedyś chodziły, bardzo ładnie.
— Nalotów nie ma? — pytam
— E tam. Jak tu jestem dziewięć lat, to może jeden był — przyznaje Marek.
Tłumek wokół nas rzednie. Zbliża się popołudnie. Ludzie z pracy zaczną wracać. Będzie ruch. Trzeba warzywa spryskać wodą, żeby zachęcająco wyglądały, mięso przełożyć, towar poprawić. Jak co dnia na Szembeka.