Mamy więc rok 9 n.e. Oczywiście, wówczas nikt tak lat nie liczył. Ten system, wychodzący od daty urodzin Chrystusa, zaczęto stosować dopiero kilka wieków później, gdy chrześcijaństwo już zatriumfowało. Wcześniej natomiast historycy greccy liczyli według olimpiad, rzymscy zaś od założenia miasta. Według tej ostatniej rachuby rok 9 wypada jako 762.
W życiu jednak codziennym, a nawet w dokumentach, Rzymianie lat nie numerowali. Po prostu określali je nazwiskami zmieniających się rok rocznie par konsulów. Ci bowiem byli wciąż formalnie najwyższymi urzędnikami państwa. Swą godność obejmowali w dniu 1 stycznia. Tylko i jedynie z tego powodu my również właśnie w tym dniu wkraczamy w rok nowy. Nie ma od wieków państwa rzymskiego, nie ma konsulów, a 1 stycznia wciąż stanowi początek rocznego biegu dni. I to praktycznie już we wszystkich krajach świata. Owszem, świętuje się też w pewnych kulturach także inne dni jako noworoczne, lecz wobec postępującej globalizacji ma to znaczenie tylko lokalne i tradycyjne.
W roku 9 godność tę piastowali Poppeusz Sabinus i Sulpicjusz Kamerinus. Faktyczna jednak władza już od prawie czterdziestu lat spoczywała w rękach cesarza Augusta. Po krwawej burzy wojen domowych wprowadził nowy system ustrojowy — w istocie jedynowładztwo. Utrzymano jednak dla pozoru dawne formy republikańskie, senat i urzędy, a więc i konsulów. Stabilizacja wewnętrzna pozwoliła na rozszerzanie granic oraz strefy wpływów na ziemiach Europy, Azji, Afryki. To fundament potęgi Imperium na kilka wieków. Po raz pierwszy — i jak dotychczas jedyny — Morze Śródziemne stało się morzem wewnętrznym jednego państwa. Dziś znowu myśli się o tym. Powstałaby Unia Śródziemnomorska, oczy-wiście nie przez podboje. Droga do realizacji tej wielkiej idei wydaje się jeszcze daleka. I tak jest zbyt wiele trudności w dziele integracji samej Europy. Przeciwdziałają temu z rozmaitych powodów różne siły zewnętrzne. A być może dokonałaby się ona wieki wcześniej, gdyby nie wydarzenia roku 9.
Wtedy to bowiem runęły plany trwałego umocnienia potęgi Rzymu w sercu Europy. W latach poprzednich cesarz konsekwentnie dążył do ujarzmienia plemion germańskich na wschód od Renu. Zamierzał przesunąć granice Imperium na Łabę, a strefę wpływów może nawet nad Odrę. Lecz właśnie w roku 9 legiony rzymskie poniosły straszliwą klęskę w Lesie Teutoburskim, w okolicach dzisiejszego miasta Osnabrueck. Doszło do niej w dużej mierze wskutek nieudolności rzymskiego legata Warusa. Polegli lub dostali się do niewoli żołnierze trzech pełnych legionów. Sam Warus popełnił samobójstwo.
W Rzymie zapanowało przerażenie. Obawiano się najazdu Germanów na wewnętrzne prowincje cesarstwa, może nawet na samą Italię. Zarządzono dodatkowy pobór. Przebiegał on zresztą bardzo opornie. Wprawdzie sytuację opanowano, a nawet poprowadzono nowe wyprawy w głąb Germanii, jednakże cesarz porzucił pomysł przesunięcia granicy. Wycofano się ostatecznie na linię Renu. I w zasadzie tak już pozostało. Aż do nocy 1 stycznia roku 406/7, kiedy to Germanie przełamali barierę wielkiej rzeki i tamtejszych obozów wojskowych. Wdarli się do Imperium głęboko i na stałe. W siedemdziesiąt lat później cesarstwo zachodnie upadło.
W świadomości Germanów i Rzymian bitwa w Lesie Teutoburskim pozostała czymś wyjątkowo ważnym. Pierwszym dała poczucie dumy i niezależności, drugich zaś uczuliła na niebezpieczeństwo z tamtej strony. Wyrazem tego jest powstały kilkadziesiąt lat potem traktat Tacyta o Germanach. Opisuje w nim dla ostrzeżenia Rzymian ich krzepę i obyczaje, nawet z przesadą. Natomiast ludy na wschód od nich charakteryzuje krótko: "tępi przywódcy i powszechny brud". Oczywiście nikomu z nas nawet przez myśl nie przejdzie, że mogłoby chodzić o Słowian. Ci przecież, któż by w to wątpił, odznaczali się zawsze mądrością swych władców oraz przykładną dbałością o czystość ciała i obyczajów. Stąd należy przyjąć, że Słowianie mieszkali wówczas znacznie dalej na wschodzie, oddzieleni od Germanów innymi ludami, właśnie owymi brudasami. Przybyli zaś na zachód, a więc i na nasze ziemie, dopiero w wieku piątym na fali wędrówek ludów. Tę tezę przyjmuje się dziś w nauce polskiej po długich i ostrych dys-kusjach niemal powszechnie. Oczywiście nie na podstawie przytoczonej opinii Tacyta! Powołuje się na dane materialne, archeologiczne.
Jak potoczyłyby się dzieje Imperium, a więc Europy i świata, gdyby w roku 9 starzejący się cesarz okazał większą determinację? Gdyby utrzymał granicę na Łabie? Tamtejsi Germanie na pewno ulegliby stopniowej romanizacji. A w każdym razie ziemie te jako prowincja Germania byłyby potężnym wałem obronnym w czasach wędrówki ludów w wiekach późniejszych. Może dzięki temu Imperium przetrwałoby tamtą straszliwą próbę? Może nie doszłoby do katastrofy i nie trzeba by czekać na ponowną integrację Europy dopiero do wieku XX?
Tego rodzaju pytania — "co by było, gdyby" — pozostają zawsze bez odpowiedzi. Toteż historycy niechętnie je stawiają i rozważają. A jednak mają one swój sens. Przede wszystkim rozwijają wyobraźnię. Wspaniałą literacką próbą pokazania dziejów alternatywnych stanowi twórczość Teodora Parnickiego, jego powieści, tak by to określić, parahistoryczne. Ale owe pytania pokazują również szczególnie wyraziście, jak wiele w dziejach zależało — i zależy — od splotu przypadków, a zwłaszcza od woli i decyzji jednostek.
Bitwa w Lesie Teutoburskim, tak istotna dla losów Europy, toczyła się późnym latem roku 9. Jak odebrał wiadomość o tej straszliwej klęsce poeta Owidiusz, który właśnie wtedy przeżywał osobistą klęskę życiową? Zapewne był w drodze do miejsca swego wygnania z Rzymu; a może nawet już tam dotarł. Było to Tomi nad Morzem Czarnym, obecna Constanza w Rumunii. Dla ówczesnych Rzymian — Sybir. Niespodziewany cios spadł nań z woli cesarza Augusta pod sam koniec roku poprzedniego. Czym zawinił jeden z najświetniejszych poetów rzymskich, dziś jeszcze znany i chętnie czytany? Autor "Sztuki kochania" naraził się cesarzowi może i tym swawolnym utworem. Najpewniej jednak padł ofiarą dworskich intryg, związanych z niezbyt obyczajnym prowadzeniem się wnuczki cesarza, Julii. Tę wygnano na małą wysepkę u wybrzeży Italii. Owidiusz zmarł w miejscu swego zesłania w kilka lat później, na próżno błagając o łaskę.
Surowy wyrok na wnuczkę i poetę miał swe źródło w głębokiej niechęci starego władcy do wszystkiego, co zdawało się godzić w jego umiłowane ideały starorzymskiej obyczajności. Iluż znalazłby także dzisiaj, w naszym kraju, zwolenników swojej postawy surowego pogromcy swobody seksualnej! A jakże wielu chwaliłoby jego ustawy, mające zmusić wyższe warstwy społeczne do zawierania małżeństw i płodzenia potomstwa! Zachętą były pewne przywileje, karą zaś ograniczenia prawne, np. w sprawach spadkowych. A z przyrostem naturalnym w ówczesnej Italii nie było najlepiej. Dlaczego? Zwolennicy "odnowy moralnej" nie mieli wątpli-wości. Winę ponoszą przede wszystkim ci, którzy propagują swobodny i wygodny tryb życia. Także poeci.
Właśnie w 2000 lat po roku wygnania Owidiusza ukazał się nowy polski przekład jego "Sztuki kochania", pióra Ewy Skwary, opatrzony cennymi objaśnieniami. Poza garstką historyków prawie nikt dziś nie pamięta — przynajmniej u nas — o rocznicy bitwy w Lesie Teutoburskim. Także o cesarzu Auguście niewielu potrafiłoby powiedzieć coś konkretnego. Lecz żartobliwy utwór wygnanego przezeń poety wciąż żyje, wciąż znajduje czytelników — nawet po dwudziestu wiekach. Nie mówiąc już o innych, poważnych i artystycznie doskonalszych jego dziełach, zwłaszcza o wielkim eposie mitologicznym "Przemiany". To długie życie jest czymś bardzo krzepiącym. Pokazuje, co w istocie jest ważne i nieśmiertelne. Nie wojny, choćby najkrwawsze, nie sprawy polityczne, nie wszelakie pomysły ideologiczne i chwała władców, ale właśnie rzecz pozornie najbardziej błaha i ulotna — poezja.
Aleksander Krawczuk:
Rzymianie lat nie numerowali. Po prostu określali je nazwiskami zmieniających się rok rocznie par konsulów. Ci najwyżsi urzędnicy państwa swą godność obejmowali w dniu 1 stycznia.
Tylko i jedynie z tego powodu my również w tym dniu wkraczamy w rok nowy.