Przyszło nam żyć w kraju, w którym korupcja jest „normą społeczną”. Autentyczną walkę z tym procederem lekceważą wszyscy. Grupa młodych, naiwnych chce to zmienić. Budować IV RP — normalne państwo.
Drogi Czytelniku: „Korupcja to choroba zakaźna. Przenosi się dalej nawet bez podawania rąk. Każda, nawet najbardziej »niewinna« łapówka wywołuje epidemię. Każda, prędzej czy później wraca do roznosiciela — w postaci bezwładnej władzy, funkcjonariuszy lekceważących obowiązki, w postaci budżetowej dziury. Każda łapówka jest zarazkiem, od którego choruje państwo. Jeśli masz odwagę powiedzieć: »Nie daję łapówek«, przyłącz się. Podajmy sobie czyste ręce”. Tak rzecze Normalne Państwo. Jeżeli zgadzasz się z tym — czytaj dalej, bo możesz. Jeżeli, nie — też przeczytaj, bo musisz!
Bunt w kapeluszu
Ruch Normalne Państwo powstał latem 2002 roku. Bartłomiej Michałowski przeczytał w „Rzeczpospolitej” tekst Tomasza Chmala „Konserwatywna rewolucja?”. Autor stawiał tezę: „Czy potrzeba budowy normalnego państwa to przejaw buntu młodych? Do pewnego stopnia tak”.
Michałowskiemu się spodobało. Napisał do redakcji, że może już czas, by Polską rządzić jak dużą dobrą firmą — „menedżer ma jasno określone wymagane kompetencje i jeszcze jaśniej określone miary i cele, według których będzie rozliczany. (...) Polsce potrzebni są »gospodarze«, którzy nie tylko będą dobrze zarabiać, ale będą też najlepsi...”.
Jego głos pociągnął za sobą inne. Kilka osób — nagle — doszło do wniosku, że... mają podobne poglądy? Nie. Marzenia? A skąd! Że chcą normalnie żyć, że mają serdecznie dość polskich absurdów! Zaczęli się spotykać. Było ich coraz więcej, zorganizowali się w stowarzyszenie. Opracowali coś na kształt programu i ogłosili w internecie. Adres: www.normalne.pl — tam rozpętali akcję medialną „Nie daję łapówek” — logo: dłoń zwinięta w figę.
Jak nietrudno się domyślić, cytat z początku tego tekstu, to po prostu wstęp do ich kampanii. Kim oni są? Ilu ich jest? Na razie kilkuset; mają nadzieję, że będzie ich wystarczająco dużo, by móc coś w tym kraju zmienić…
— Niech pan nie pisze, jakie pełnimy funkcje, z jakich firm jesteśmy, ile zarabiamy, ile mamy lat itd. Mało istotne. Jesteśmy po prostu ludźmi. Polakami, którzy już dłużej nie mogą obojętnie patrzeć, co się dzieje w naszym kraju. Proszę napisać, że...
— Normalnie was to wk... ia!
— O! Normalnie — bardzo ładne słowo! – tak na początku stycznia 2004 r. w redakcji „Pulsu Biznesu” Bartłomiej Michałowski łapał za słówka.
Wypowiadał się swobodnie, z autentycznym zaangażowaniem. Podkreślił: nic z tego nie ma, nie czerpie żadnych korzyści — prócz satysfakcji, kiedy spotyka ludzi, którym się „jeszcze chce”. Zdaje sobie sprawę, że ich w Polsce coraz mniej. Takie niemodne słowa — „obywatelski obowiązek”. Ot, zwykła inicjatywa oddolna – nic więcej.
Aż dziw bierze, jak się tego słucha. Szczerze? Pierwsza myśl: facet chyba sobie jaja robi. Ale on dalej swoje... Druga myśl: Panie Michałowski, daj Pan spokój! Mija pół godziny, a ten z przejęciem przekonuje, że Polska może być normalna. Trzeba stworzyć IV RP. Wariat albo naiwniak z gatunku naprawiaczy: beznadziejny przypadek. Mówi, że trzeba zacząć od najbardziej palących problemów. I chyba nikomu nie trzeba tłumaczyć, dlaczego akurat od walki z korupcją. Mają już plan… Myśl ostatnia: poczekamy, zobaczymy.
Minął tydzień — 14 stycznia 2004 r. — słowa Michałowskiego już nie budzą politowania, bardziej respekt. Kampania antykorupcyjna w Warszawie jest faktem. Ruch Normalne Państwo wciągnął do walki Stowarzyszenie Agencji Reklamowych. W stolicy pojawiły się: plakaty na 200 stołecznych przystankach i 40 billboardach, 50 tys. insertowanych naklejek w „Dzień Dobry”, dziesiątki ogłoszeń w prasie, lokalnych rozgłośniach radiowych i TVN 24. Wszystko za 40 tys. zł! Skąd kasa?
Paweł Tyszkiewicz z SAR mówi, że wszystko zrobili, wykorzystując własne środki, nazbierane najczęściej podczas wspólnych spotkań — normalnie do kapelusza. Nie mieli żadnego sponsora. Na kampanię złożyli się prywatni ludzie i jakieś małe firmy. Datki — średnio — po jakieś 1200 zł.
— I tak naprawdę do tej pory na tę kampanię zrzucili się wyłącznie członkowie: Normalnego Państwa i Stowarzyszenia Agencji Reklamowych — opowiada z zadowoleniem Tyszkiewicz.
Młodzi gniewni
Na forum dyskusyjnym normalne.pl nie roi się od wypowiedzi, a przez te, które są, przebija — co najmniej — spory sceptycyzm.
Wypowiedź podpisana inicjałami „BM” z 13 lutego: „Cała akcja »nie daję łapówek« z tymi wieśniackimi naklejkami była tak bardzo burkowata, że aż się rzygać chce”. Wielu innych dyskutantów też nie pozostawia suchej nitki na inicjatorach przedsięwzięcia. „Xfeel” (21 lutego 2004 r.): „IV rzeczpospolita to powstanie owszem... tyle, że po następnej wojnie. Swoją drogą i tak w listopadzie deficyt finansów państwa przekroczy 60 proc. Quo vadis Polsko?”. Najbardziej rozpisał się „Budyń” (4 listopada 2003 r.). Jego zdaniem, inicjatywa wygląda ciekawie, ale jeśli naprawdę ma coś dać, a nie zmienić się w kółko wzajemnej adoracji „młodych gniewnych”, to w zasadzie są dwie opcje: albo założyć regularną partię polityczną, albo — wzorem Albańczyków z Kosowa i pokolenia naszych dziadków — zbudować państwo podziemne (według ustalonych reguł) i przejąć w sprzyjającym momencie władzę. Inaczej szkoda fatygi. Na marginesie dodaje, że i tak już za późno, bo taki ruch powinien powstać za czasów pierwszej Solidarności…
Po niewczasie (9 stycznia 2004 r.) odpowiedział mu „Obywatel RP”: „Zupełnie się nie zgadzam. Nigdy jeszcze nie było tak łatwo »walczyć« o życie w Polsce, na miarę naszych marzeń i aspiracji. Jest mimo wszystko wolność, wielu niezależnych dziennikarzy, spora grupa niezależnych finansowo ludzi, łatwy dostęp do obywatelskich wzorców ze świata zachodniego, bezpieczne granice, brak napięć narodowościowych, otwarte granice, wymienialna złotówka i internet, internet, internet… Potrzeba tylko wiary i chęci, aby zdążyć przez kryzysem argentyńskim. Zmiany, o których mowa w normalne.pl, na pewno w Polsce wprowadzimy, byle... przed takim kryzysem”. Ciekawe, czy dostał wśród czytelników owacje na stojąco? Na koniec dorzuca: „Czy jak się ma 34 lata, rodzinę i fajny domek, to się jeszcze kwalifikuje do miana »młody gniewny«?”.
Też „obywatel RP” — tyle że przez małe „o” — sprowadza optymistę na ziemię 18 stycznia 2004 r.: „A ile takich inicjatyw już istnieje!? Transparency, jakieś tam inne fundacje, ruchy, stowarzyszenia itp. A na dodatek co najmniej 3 partie o zbliżonym programie. Obserwowałem podobne zwoływanie ludzi i próby tworzenia »struktur poziomych«. Może ktoś se zada trud i ponawiązuje kontakty z twórcami podobnych inicjatyw — w domyśle: szybko mu przejdzie”.
Jest też głos nieco zawiedzionego sympatyka ruchu — „Natalii” (11 lutego 2004 r.). Temat postu: „I było to spotkanie w Gdańsku?”. Treść: „Czy tylko słomiany zapał?”. Bez odzewu. Reakcji nie wywołał również — trochę bolesny — apel gościa zalogowanego jako „fanterek”: „Uważam, że skuteczne i ostateczne rozprawienie się z korupcja na najwyższych szczeblach władzy wymagałoby radykalnych działań i rozwiązań. Myślę, że mam takie rozwiazanie! Proszę się nie śmiać i poważnie się nad tym zastanowić. A więc, każdy poseł, senator, radny itd. przed rozpoczęciem pełnienia swoich obowiązków musiałby przejść test na wykrywaczu kłamstw. Zbiór pytań byłby standardowy. Znalazłyby się tam pytania. Czy brałeś udział w korupcji? Czy przyjmujesz łapówki? Czy chcesz działać w imię narodu dla jego dobra? Czy jesteś dobrym człowiekiem? Kto nie przeszedł testu, odpada. Co o tym myślicie? Ja wiem, projekt trochę odważny, ale mam już dosyć patrzenia, jak Polska jest rozkradana, a porządni obywatele dymani (...) przez rządzących. Niestety, taka jest prawda i nie ma co się oszukiwać”.
Uczciwi w duchu
Czy takich owoców spodziewali się założyciele Normalnego Państwa? Takiego odzewu? Może, po ponad miesiącu antykorupcyjnej kampanii, pora na jakieś podsumowanie?
— I powiem panu, że w sumie wszystko dobrze. Tylko że w moim przekonaniu należy to oceniać w dużo dłuższej perspektywie. Miesiąc to zdecydowanie za krótko na rozpoznanie pełnej reakcji. Szczerze mówiąc — nie spodziewaliśmy się kilku tysięcy wejść na minutę w naszej witrynie i masy pozytywnych komentarzy. Nasz cel był inny. Chodziło o to, by chociaż przez chwilę ludzie się zastanowili, czy przypadkiem nie psują państwa. Nie spodziewaliśmy się, że nagle wszyscy to łykną i powiedzą: OK! To my już od dzisiaj nie dajemy! — Maciej Ślusarek, jeden z inicjatorów akcji, emocjonalnie podchodzi do sprawy.
Sceptycyzm, ironia i brak zaufania? Takie reakcje wcale go nie dziwią. Opowiada, jak razem z Bartkiem Michałowskim siedzieli niedawno trzy godziny w Radiostacji i rozmawiali na żywo ze słuchaczami. Większość głosów była w stylu: „Wszystko spoko. Ale nie dacie rady. Nie macie szans”.
— Widzi pan, wśród Polaków ciągle pokutuje PRL-owska mentalność — „państwo to nie my”. A przecież to my tworzymy ten kraj — my tutaj żyjemy. W Polsce będzie bałagan dopóty, dopóki będziemy się nań godzić. Żeby to zmienić, musimy się w końcu zacząć utożsamiać z państwem — od Ślusarka zaleciało patosem.
Bartłomiej Michałowski też uważa akcję „Nie daję łapówek” za udaną. Głównie dlatego, że w ogóle doszła do skutku. Ale nie tylko.
— Wydaje mi się, że dotarliśmy — boję się tego słowa! — do środowisk opiniotwórczych. A jeśli chodzi o oddźwięk społeczny... to myślałem, że akcja się spotka z większym zainteresowaniem — mówi otwarcie.
Co do ironicznych wtrętów i złośliwych komentarzy na forum — dokłada trzy grosze.
— Część osób, z którymi rozmawiam, mówi: fajnie, że to robisz. Część, że to zwykłe oszołomstwo. Ale ci co mówią, że fajnie, wcale nie naklejają sobie naszej naklejki. I coś mi się tak wydaje, że jednak dla wielu naszych współobywateli nasz ruch to walka z wiatrakami. Co ciekawe, już kilka razy spotkałem się z opinią, że ta naklejka powinna wyglądać troszeczkę inaczej — powinna mieć dopisane jeszcze jedno zdanie, a hasło brzmieć: Nie robię biznesów — nie daję łapówek… Smutne, ale takie są realia — ubolewa Michałowski.
I dodaje, że często zauważa u rozmówców uśmieszek pod nosem i wie, że sobie wtedy myślą: „nie wygłupiaj się stary”. Z drugiej strony czuje, że ci sami ludzie tak naprawdę chcieliby, żeby korupcja w Polsce nie była problemem. Ale brakuje im cywilnej odwagi, by o tym głośno mówić, więc kpią — w geście samoobrony. Często doszukują się też zapędów politycznych wśród członków założycieli Normalnego Państwa.
— W takich sytuacjach trudno udowadniać, że się nie jest słoniem — komentuje Paweł Tyszkiewicz.
— Zawsze, kiedy namawiamy do współpracy, słyszymy pytanie: „Panowie, ale czy to przypadkiem nie polityka?”. Wtedy tłumaczę, że definicja partii brzmi: grupa ludzi, która dąży do przejęcia władzy w państwie. A naszym celem nie jest przejęcie władzy. Powtarzam: chcemy tylko żyć w normalnym państwie. Cóż w tym złego? — pyta rozgorączkowany Maciej Ślusarek.
Bartłomiej Michałowski idzie mu w sukurs:
— Pragnienie normalnego życia — manifestem politycznym? Nie dajmy się zwariować!
Od zera
W marcu tego roku pomysłodawcy antykorupcyjnej akcji planują rozpoczęcie II etapu — kampanii ogólnopolskiej. Paweł Tyszkiewicz zaznacza, że etap stołeczny traktują jak początek — dowód, że wszystko jest możliwe. Mówi, że mają świadomość, że duża kampania reklamowa, promująca uczciwość i zachowania obywatelskie, musi być dużo mocniejsza.
— Jest kilka projektów, które pozwolą tę kampanię bardziej zauważyć. Ale musimy stworzyć koalicję firm i ludzi „z budżetami”. Na II etap potrzeba środków jak przy uczciwej kampanii reklamowej — rzędu kilkuset tysięcy złotych. Szukamy sponsorów…
— Z powodzeniem?
— Są zainteresowani... Akcja się podoba. Montujemy koalicję. Po prostu: spotykamy się.
— Jaka suma by was w pełni satysfakcjonowała? Żeby starczyło na wszystko!
— Z billboardami włącznie? To byłoby jakieś 500 tys. zł.
— A macie w tej chwili zero?
— No tak to wygląda...
— To nieźle…