Od Chłapowa po kraniec Mierzei Wiślanej zalegają złoża bursztynu warte miliard dolarów. Tym majątkiem nikt się nie interesuje. No prawie nikt.
Jest umowa: patrzę, nie włażę pod nogi, nie pytam za wiele. Imiona, nazwiska zachowuję dla siebie. Nie piszę, skąd są i komu sprzedają towar. Żadnych zdjęć. W razie czego — nie znamy się. Przynajmniej oni mnie. Wyruszamy przed północą.
Niebieska ziemia
Krzysiek nie jest zachwycony moją obecnością. Rafał chyba też, ale nie daje tego poznać. Częstuje fajkami. Od czterech lat pracują razem. Ufają sobie. Obaj się boją, że gdy inni zobaczą, iż wzięli obcego, przestaną ufać im. Zgodzili się na moje towarzystwo, bo „dobry znajomy prosił”.
Zmierzcha. Jedziemy zdezelowanym polonezem truckiem do lasu — kilka kilometrów przed Piaski. Na pace telepie się stara pompa, kanister z benzyną, cztery węże od szambiarki, kilkumetrowe aluminiowe sztyce, kawał blachy i siatka. Kiedyś sprzęt chowali w lesie, ale raz komuś się przydał i wolą już nie ryzykować. Sama pompa kosztuje 2 tys. Chłopcy palą fajranty. Moje płuca wołają o litość.
— Jak zobaczysz innych, że kopią, to się nie pokazuj, a już broń Boże nie leź do nich i nie wypytuj. Tu obcych nie lubią — instruuje Rafał.
A gdy nas nakryją? Policja — to co?
— To sp.... j w las. Długo cię gonić nie będą. Jeżeli w ogóle...
Minęło jakieś pół godziny. Jesteś-my na miejscu. Las. Idziemy kilka metrów w stronę zatoki, w trzciny. Chwile krążymy. Potykam się o doły i zagłębienia. W końcu wpadam po pas w dziurę. Klnę, bo w ciemnoś-ci nic nie widać.
— Zapomniałem ostrzec... Pełno tu takich niespodzianek — nie my pierwsi pompujemy — ostrzega po niewczasie Rafał.
Krzysiek patrzy z politowaniem, jak wypełzam z dołu. Wiem, co myśli i jestem mu wdzięczny, że tego nie mówi. Chwilę krążymy. W końcu decyzja: tu. Chłopcy zabierają się do roboty. Sprawnie im idzie. Widać rutynę.
Gdy Rafał ciągnie wąż do wody, Krzysiek wycina polankę wśród trzcin, kopie płytki dół i ustawia w nim blaszaną przegrodę. Do końcówki węża mocuje sztyce i osadza aluminiową rurę. Trzymając ją z całych sił, daje Rafałowi znak, że może już odpalić motopompę. Ogłuszający warkot. Silnik forda hałasuje tak, że słychać go chyba w Gdańsku. Jakim cudem nikt go nie słyszy? Po chwili z rury zaczyna walić silny strumień wody; ciśnienie z łatwością rozmywa piasek, tworząc w ziemi coraz głębszą dziurę. Jak dotrze na głębokość 4-5 m — do poziomu, na którym zazwyczaj znajduje się pokład bursztynu — zaczną się emocje. Czyli za godzinę, półtorej. Jak dobrze pójdzie. Zapalamy po fajrancie. Wymywanie trwa.
— Wszyscy tak robią. Inaczej się nie da. Łopatą się nie opłaca, bo to, co wykopiesz przez pół nocy, woda pod ciśnieniem wypłucze w godzinę.
— To metoda hydrotechniczna. Tak się płucze nawet do 7-8 m, ale wtedy trudno o duże bryły. Są za ciężkie i trudno je podnieść na powierzchnię przy takim ciśnieniu jak z motopompy, a czegoś większego nie da się tu przywlec — mądrzy się Krzysiek.
A skąd wiadomo, gdzie płukać?
— Wszystko jedno gdzie, byle był piasek, a nie glina. Tu wszędzie bursztyn, całe pokłady, setki ton tylko się do nich dostać trudno — wzdycha Krzysiek.
Wszyscy wzdychamy. Ma rację, stoimy na bursztynie. Od Chłapowa u nasady Półwyspu Helskiego po Półwysep Sambia rozciąga się największe na świecie złoże bursztynu. Zalega on od kilku do kilkuset metrów pod ziemią, w osadach czwartorzędowych, zwłaszcza w jednym z nich, najbardziej bursztynonośnym, określanym przez geologów jako „niebieska ziemia”. W metrze sześciennym jest od 45 do 2677 g bursztynu. Czemu niebieska — tego nikt nie wie.
Mafia
Największe polskie złoże znajduje się w rejonie Karwi — Chłapowa. Jest identyczne jak to na Półwyspie Sambia — jego zasoby szacuje się na 650 tys. ton. Ale bursztyn leży tam na głębokości około 100 m. Ponoć budowanie kopalni odkrywkowej opłaca się, jeśli złoże zalega płytko, nie głębiej niż 50 m — jak w Stogach czy Sztutowie. Dlatego od biedaszybów bursztynników aż roi się akurat w tej części Pomorza, a nie u nasady Półwyspu Helskiego.
— Kiedyś takim miejscem były wydmy między Wisłoujściem a Stogami. Ludzie tam jak do normalnej pracy chodzili. Ilu się pobudowało, samochody pokupowało! Przyjechała mafia i powiedziała: albo won, albo pracujecie dla nas. Policja ich nie ruszała.
Jaka mafia?
— Mafia.. Ważne jaka? Chyba ludzie „Harcerza” z Gdańska.
— Wiele lat temu w Stogach były nawet wojny o bursztyn. Przecież „Tygrys” to na bursztynie się dorobił. Dzisiaj już spokojniej, nie ma takiej gorączki jak przed laty
Co za „Tygrys”?
— Mieszkał w Stogach. Mówili o nim nawet Król Stogów.
Czemu więc nie kopiecie w eldorado?
— Wody mało, chętnych wielu.
Rafał na chwilę wyłącza pompę. Nadsłuchujemy. W oddali słychać jednostajne mruczenie, chwilę później kolejne. Nie jesteśmy sami.
Wielka bryła
Pierwsza w nocy. Jest już prawie 6- -metrowa dziura. Rafał bierze sztyce i bada dno. Ledwo sięga. Krzysiek, trzymając wąż, przygląda się badawczo wodzie kłębiącej się w jamie:
— K... a, nic nie czuję!
Pompuje od lat i potrafi wyczuć, uderzające o rurę duże bryły bursztynu, które nie mogą wydostać się na powierzchnię.
— Miękko — dodaje Rafał znad sztycy.
Gdyby było „twardo”, mieliby dobrą noc, bo to oznacza, że trafili na żyłę bursztynu — twardą i jednolitą, którą może skruszyć tylko wysokie ciśnienie wody. Woda wyrzuciłaby duże bryły na powierzchnię. A tak — nie jest dobrze. Widać po minach.
— Nie ma co dalej pompować, szkoda juchy... I tak mało zostało. Zarzucamy — decyduje Krzysiek.
Rafał sięga po siatkę i nadstawia pod strumień wody. Po chwili siatka zapełnia się kawałkami bursztynu. Bursztyn jest lżejszy od wody, więc wypływa na powierzchnię, wraz z pompowaną wodą, wraz z piaskiem i różnościami zalegającymi na tej samej głębokości. Krzysiek przebiera rękoma w siatce. Bursztynowe grudki są niewielkie, może wielkości dropsa, największa ma rozmiary piłeczki pingpongowej. Reszta to żwir, sieczka, płaszczaki, topik, koralówka, słowem drobne kawałki z których może uda się wystrugać koraliki, mały krzyżyk albo oczko do pierścionka. W najgorszym wypadku — pójdzie na nalewkę — „bursztynówkę”.
Składamy majdan. Na dzisiaj koniec. Mało ropy w pompie. Nie opłaca się już otwierać nowej dziury.
— W lesie w Stogach, w zeszłym miesiącu chłopaki wyciągnęli bryłę wartą tysiaka. Była wielka jak jaja buhaja. Tysiaka w jedną noc! — mówi Krzysiek, składając sztycę.
Zazdroszczą. Od miesiąca nie znajdują nic poza „piłeczkami pingpongowymi”. W oddali wciąż słychać mruczenie pomp.
Powrót
Dobry bursztyn to bryła jednolita, bez śladu pęknięcia. Trudno o taką, dlatego tyle za takie płacą:
— Półtora, dwa tysiaki za kilo (Krzysiek).
A za taki na plaży?
— Na lizaka ci nie starczy. Małe, powżerane kawałki, dobre na nalewkę albo pamiątkę z wakacji. Nikt takiej drobnicy nie skupuje, bo i po co. Co z tego zrobić, koraliki?
— A ile dostaniecie za te bryłki — pytam, wskazując na kilka kawałków żółtego bursztynu wielkości dwuzłotówki i kilka rozmiarów piłeczki pingpongowej.
— My? — śmieje się Rafał, po czym rachuje coś w głowie i rzuca:
— Jakieś trzy stówy i to po znajomości. Starczy na paliwo i browar. Pośrednik kupi. Jest ich tu sporo. W samych Stogach — kilkunastu, są też w Wiślince, Sobieszewie, Sztutowie, Jantarze. My mamy swojego, co nie oszuka. Większość to cwaniaki, trzeba się targować. Za bryłkę wartą 1000 zł potrafią krzyknąć 500.
Ci z kolei odsprzedają jubilerom, których na Pomorzu jest prawie tysiąc. W samym Gdańsku —ponad czterystu. Handlują przy Długim Targu legalnie, płacąc państwu podatki. Nikt ich nie pyta, skąd mają bursztyn, choć wiadomo, że albo z przemytu, albo od kłusowników. Innego źródła nie ma.
— Ile zazwyczaj wyciągacie?
— Jak się trafiło na żyłę, to i 5 tys. w jedną noc — mówi Rafał.
— To czemu nie płuczecie tej żyły. Skończyła się? — pytam
— Żyła nie, woda — tak. Bez wody nie wypłuczesz, a nie każdy może rów wykopać koparką, bo to kosztuje — tłumaczy Rafał.
Po robocie
Jesteśmy z powrotem. Polonez parkuje w szopie. Rafał na chwilę znika gdzieś z woreczkiem wykopanych bursztynów. Wraca już bez niego. Zapraszają na kawę. Mały parterowy domek pamięta czasy budowniczych Gdyni. W środku — czysto i schludnie. Nowe meble, wieża Sharpa, DVD, telewizor ozdobiony haftowaną serwetką. Na nim obrazek Ojca Świętego. Niejedyny w pokoju. Na półce z książkami, obok „tygrysków” i kilku harlekinów — stare lektury szkolne. Jest nawet „Puc, Bursztyn i goście”. A na samym środku: „Bursztynowa komnata” Steve’a Berriego i „Samoleczenie bursztynem” Teresy Stąpór.
Domownicy śpią. Siadamy w kuchni. Szklanki w metalowych koszyczkach zapełniają się mocną czarną kawą.
Pytam, dlaczego w nocy kopią. Rafał twierdzi, że bezpieczniej, mniej oczu.
— Ale Ruscy idą na całego i normalnie w biały dzień kopią, czasem nawet na samej plaży. U nich bursztynu to po pachy. Gdzie nie wykopiesz to kubełek, dwa w kilka godzin. Jeden dzień i masz tyle, co my tu wystrugamy przez miesiąc. I nie jakieś tam grudki, tylko porządne buły — mówi Krzysiek.
— Ale my przynajmniej zachowujemy pozory przyzwoitości — żartuje Rafał.
Kawa ostygła, fusy opadły. Chłopcy pytają, co słychać w Warszawie. Mówią o warszawiaku, który z wykrywaczem łaził po wydmach w poszukiwaniu bursztynów. Śmieją się.
Od kiedy kopiecie?
— Od zawsze — śmieje się Rafał.
— Siedząc na złocie, trudno myśleć o hodowaniu świń — dorzuca Krzysiek.
— Kiedy byłem mały, chodziłem na hałdy i zbierałem drobnicę. Potem sprzedawałem ją turystom na plaży. Czasem pomagałem kopaczom. Potem sam kopałem. Tu wielu kopie, ale nie każdy ma szczęś- cie. Ci, którym się udało, mają domy, samochody, sklepy... Czasem wystarczy fart, kilka nocy w dobrym miejscu — dodaje Rafał.
— Jedni, co znajdą i sprzedadzą, to przejadają; mądrzy inwestują w pompy, węże. Potem już nie kopią, bo dla nich kopią. Zakładają spółdzielnię, w której ludzie pracują za stałą kasę albo za procent. We wsi jest takich wielu. Sam tak kiedyś pracowałem — za 800 zł miesięcznie. Na czarno, za Kątami Rybackimi. Co znalazłem, oddawałem szefowi. Czasem aż serce bolało, jak wypłukałem bryłkę wielkości pięści, wartą tysiaka — wspomina Krzysiek.
Kopalina paradoksu
Miejscowi policjanci znają dobrze proceder wymywania bursztynu. Wiedzą, kto i gdzie najczęściej kopie. To tajemnica poliszynela. Za rękę łapią niewielu — przed sądem staje kilku.
— Wymywanie bursztynu w biedaszybach było i jest, i pewnie będzie. Zgłoszeń mamy niewiele. Ukarać można jedynie, gdy się złapie delikwenta na gorącym uczynku. Tyle że bursztynnicy pracują przeważnie w nocy, w lesie, nie widać ich, nie ma zgłoszeń — twierdzi sierżant Piotr Broda, kierownik posterunku policji w Stegnie.
— Udaje się złapać?
— Bardzo rzadko. Często trafiamy na sprzęt ukryty w lesie, ale oczywiście nikt się do niego nie przyznaje — mówi Broda.
— Mieszkańcy donoszą na tych, co kopią?
— Raczej nie... Wie pan jak to jest, koszula bliższa ciału. Nawet kiedy próbujemy ich nakryć, to nie na wiele się to zdaje. Przeważnie stawiają kogoś na czujce, zanim się do lasu wjedzie, to już wiadomo, co się święci, a w lesie to widać i słuchać z daleka. Mizerne szanse...
— A jak złapiecie, to co?
— Mamy teraz taką sprawę. Podczas kontroli drogowej znaleźliśmy u klienta pół kilo bursztynu. Nie chce powiedzieć, skąd go ma —twierdzi policjant.
Obaj wiemy, skąd miał bursztyn. Są tylko dwie możliwości: przemyt z Kaliningradu albo biedaszyby. Zapewne „ściemni”, że zebrał na plaży. I wyjdzie z tego. Posiadanie bursztynu nie jest karalne, tylko jego wydobycie. Ale i tu tkwi paradoks.
Dobywanie bursztynu jest jedynie wykroczeniem, ściganym przez sąd grodzki jeszcze na podstawie starego przepisu Rady Narodowej Elbląga o utworzeniu parku krajobrazowego Mierzeja Wiślana i ustawie o ochronie przyrody. Przepis mówi o zakazie wydobywania bursztynu w parku i otulinie. Czyli wszędzie tam, gdzie powstają biedaszyby. A poza nią? Według prawa — można. Tyle że poza otuliną parku krajobrazowego bursztyn leży głęboko.
— Myśleliśmy, czy nie ścigać kopaczy na podstawie prawa górniczego i geologicznego, ale jest pewien szkopuł... Prawo zabrania nielegalnego wydobywania kopalin, ale nie precyzuje, czy jest nią bursztyn. Pytałem o to prawników, twierdzą, że nie — opowiada sierżant Broda.
W pasie nadmorskim od Chłapowa po kraniec Mierzei Wiślanej zalegają złoża bursztynu, oceniane na miliard dolarów.
No i mamy swojskie eldorado.