Odgłos wojennego werbla sprawia, że tłum turystów i mieszkańców ustępuje z drogi, przyciskając się do murów ciasnej uliczki Sieny...
Tłum na ulicach. Powód? Za chwilę pojawią się biało-zielone barwy contrady (dzielnicy) Oca (Gęsi). Na czele idą — ubrani w historyczne stroje — werbliści, za nimi — żonglując sztandarami — chorążowie, dalej rycerz, osoby w bajecznych, renesansowych kostiumach i zdyscyplinowana społeczność contrady: od dziecka do staruszka. To dumna dzielnica — tu urodziła się i żyła św. Katarzyna Sieneńska.
Werbel zmienia rytm, piękny głos intonuje melodię. I już śpiewają wszyscy: „My z Fontebranda* contrada, /Szlachetnej Gęsi ród, /My zwycięstw mamy w bród. /I teraz zwycięstwo też nam się ziści, /Bo ze sławnej dzielnicy przyszliśmy”. Barwny pochód podąża w kierunku Duomo (katedry). Tam, na dziedzińcu Palazzo del Governo, zajmuje miejsca wśród innych contrad i cechów — razem wyruszą w uroczystej procesji na Campo (rynek). Ludzie nieruchomieją w ciasnych uliczkach. Dobre obyczaje nakazują stać, gdy staje awangarda contrady... Podążając na uroczystości, łatwo wówczas trafić... w sam środek zadawnionego konfliktu. Oto naprzeciwko siebie stają dwie wrogie contrady: Valdimontone (Barana) i Nicchio (Muszli). Werbliści Barana wybili rytm. Rozległa się szydercza pieśń: „W dół ulicy Pispini* /U wrót ulicy Aretina* /Mieści się wielka ohyda miasta /Contrady Muszli latryna”. Niestety, jeśli chce się zobaczyć paradę, trzeba zarzucić oglądanie pomniejszych widowisk i dotrzeć do Via del Casato.
To na tej, nieznanej turystom uliczce, najlepiej można podziwiać urodę parady, w której udział biorą wyłącznie osoby odziane w historyczne szaty. A tu ludzie, mimo gęstniejącego z każdą minutą tłumu, siadają na bruku. Oglądają dekoracje i czekają. Na palio.
Wyścig i nagroda
Dwie święte dla sieneńczyka rzeczy określa słowo: palio. Zdobiony proporzec, będący jedyną nagrodą dla zwycięzcy zawodów konnych, rozgrywanych na rynku miasta —Campo. Uroczystości odbywają się dwa razy do roku: 2 lipca oraz 16 sierpnia. Pierwsze pisane wiadomości o tym święcie pochodzą z 1310 r. Palio to też nazwa szaleńczego wyścigu, polegającego na trzykrotnym okrążeniu rynku. Jeszcze niedawno podczas gonitwy konie łamały nogi, a jeźdźcy, spadając z dosiadanych na oklep wierzchowców, często kalectwem przypłacali brawurę, żądzę zwycięstwa i sławy. Obecnie zdradliwe zakręty wykłada się materacami. Tor zaś wysypuje gliną. Bohaterami palio jest siedemnaście contrad — dzielnic, a właściwie wspólnot mieszkańców poszczególnych części miasta.
— Contrada dla sieneńczyka jest synonimem dużej rodziny — tu przychodzimy na świat, bierzemy ślub, chcemy, aby kończyła się nasza ziemska droga. Każda wspólnota ma swoje barwy, herb, pieśni, fontannę, muzeum, w którym przechowuje stroje i symbole zwycięstw, oraz kościół — opowiada Massimo Brogi, prior contrady Torre (Wieży).
Piastuje najwyższe rangą stanowisko urzędnika dzielnicy, demokratycznie wybieranego co dwa lata. Ten 48-letni właściciel agencji nieruchomości już trzecią z rzędu kadencję rządzi dzielnicą.
— Sieneńczyk może żyć bez zwycięstwa. Choć co roku kapitan, najważniejszy rangą przywódca palio, przygotowuje wspólnotę do walki o proporzec. Dowód? Wygraliśmy w ubiegłym roku po 44 latach! A przecież cały ten czas contrada sprawnie działała. My po prostu nie potrafimy być sami. W Sienie, jeśli przestrzegasz zasad, wspólnota nie da ci zginąć. Powołaliśmy Pogotowie Wieża i mamy obowiązek nieść pomoc każdemu, kto znajdzie się w potrzebie — przekonuje szef Wieży.
Paradnie
Idą! Na czele chorągwie — barwne proporce contrad, cechów i stowarzyszeń. Chorążowie w odtworzonych, historycznych strojach, uszytych z ciężkich aksamitów, wełen, haftowanych jedwabiem, obszytych naturalnym futrem. Na nogach rajtuzy, na głowach peruki — wzorowane na fryzurach modnych pod koniec średniowiecza lub w renesansie. Na perukach zaś kapelusze i hełmy. Wszystko w blisko 30-stopniowym upale! Dobrze, że uroczystości odbywają się wieczorem. W południe bywa znacznie cieplej...
Za chorążymi — cechy: aptekarze, rzeźnicy, prawnicy, gildia kupiecka. Potem szeregi contrad. Największy entuzjazm budzą jeźdźcy i... contrada Onda (Fali) — bo to na jej terenie odbywają się uroczystości. Barwny pochód zamykają szeregi „historycznego” wojska. Parada zmierza w kierunku rynku. Na placu z każdą minutą przybywa widzów. Wszyscy bacznie obserwują popisy żonglerskie chorążych (przesąd mówi, że wygra ta contrada, której flaga wyleci najwyżej ponad tłum i zostanie złapana przez chorążego). W końcu na rynek wjeżdża olbrzymi wóz bojowy ciągniony przez cztery białe woły z Maremmy. Siedzą na nim w historycznych strojach władze miasta i heroldowie. Znajduje się na nim biało-czarna flaga Sieny oraz proporzec dla zwycięzcy. Zawieszenie proporca w miejscu, które jest jednocześnie linią mety i startu rozpoczyna zawody.
Szaleńcze 90 sekund
Wystrzał zapowiada wjazd dziesięciu jeźdźców na koniach. Contrad jest 17, ale tylko 10 z nich, wybranych drogą losowania, bierze udział w wyścigach. Prowadzący wyznacza — po losowaniu — miejsca startowe. Im bliżej środka placu — tym lepsza pozycja startowa. Dobre strategicznie jest też miejsce ostatnie, bo koń może „nie zmieścić się” w szeregu. Spowoduje to kolejne losowanie pozycji startowych... Prowadzący sięga do pojemnika z nazwami contrad. Tłum milknie jak nożem uciął! W ciszy słychać donośny głos prowadzącego: Torre!
Wrzask mieszkańców szczęśliwej contrady miesza się z jękami żalu konkurentów. Ostatnia jest Pantera. I oczywiście „nie zmieściła się”, co sprowokowało do okazania swego niezadowolenia pozostałych jeźdźców... Prowadzący wyrzuca wszystkich z linii startu i zapowiada, że jeśli się nie ustawią — przerwie zawody. Pantera osiągnęła swój cel — znalazła się na lepszej pozycji.
Konopna lina opada... Ruszają! Na przód wysuwa się Orzeł — o ponad połowę placu wyprzedza grupę. Na pierwszym zakręcie z koni spada trzech jeźdźców. Wierzchowce pędzą jednak dalej. To szansa dla ich contrad. Jeśli koń bez jeźdźca będzie pierwszy — wygrywa zawody (było kilka takich przypadków).
Orzeł prowadzi już drugie okrążenie. W połowie trzeciego zaczyna dochodzić go Pantera. Dystans między zawodnikami skraca się do długości konia. Jeźdźcy zaczynają okładać się pejczami. A widzowie krzyczą, śpiewają, modlą się... Nastolatka w barwach Orła wyjmuje z kieszeni różaniec, starszemu panu wypada z ręki fajka... Linia mety! Wygrała Pantera! Dziewczyna płacze, starszy pan krzyczy: Wygraliśmy! i przeciska się w kierunku zwycięzcy. Wyścig trwał półtorej minuty.
Recepta na szczęście
Czego potrzeba, by wygrać palio?
— Mieć najlepszego kapitana, dobrego konia i wiernego jeźdźca. Reguły gry nie zabraniają przekupstwa... W Sienie mówi się, że wybór dżokeja przypomina wybór żony. Chcemy, by była wierna, oddana, ale gwarancji nie mamy. Podobnie jest z palio — śmieje się Massimo Brogi.
Za wypożyczenie odpowiednich koni z hodowli 5 tys. euro płaci magistrat — to jedyny wydatek, jaki ponosi miasto.
— Ale koń musi chcieć biec, być w dobrej formie. W contradzie, od chwili wylosowania, dbamy o niego bardziej niż o dziecko. Kiedyś zdarzały się przypadki otruć koni, ale to przeszłość. No i kapitan może przecież zabiegać o przychylność... jeźdźca konkurentów — przyznaje prior Wieży.
Jeśli taki scenariusz przyniósł w ubiegłym roku zwycięstwo Wieży, to dlaczego w tym zawiódł?
— Wygraliśmy po 44 latach. Fetowanie zwycięstwa trwało rok. Pewnie dlatego — nie kryje Massimo Brogi.
Jeśli ktoś następnego dnia po wyścigu zechce przejść się po Sienie — musi uważać. Mogą zatrzymać go werble... Znak, że zwycięska contrada rozpoczęła pochód z palio. I rok fetowania zwycięstwa.