reportaż Artysta z głową do interesów. Co wyrzeźbi, to sprzedaje. Z zyskiem. Bo na sztuce można zarabiać.
Dwudziestokilkuletni rzeźbiarz wysłał w 1978 r. swoją pracę na biennale do Rawenny. Temat: Dante. Za odlew zapłacił kilkadziesiąt dolarów. Kolejne kilkanaście za wysłanie. Pół litra wódki kosztowało wówczas 35 centów. Konkurencja wielka — ponad 900 prac. Autorem najlepszej okazał się Czesław Dźwigaj, asystent na krakowskiej ASP. Sława i nagroda 35 tys. dolarów. Kupił malucha, choć stać go było nawet na poloneza. I działkę na obrzeżach miasta pod budowę pracowni.
— Wkrótce zacząłem pracować dla Kościoła. Chłonny rynek. Kupował dużo i dobrze płacił. Brakowało świątyń, a władze zaczynały wydawać zezwolenia na ich budowę. Ludzie dobrze zarabiali, ale nie mogli nic za to kupić, więc dawali na tacę. Wielu artystów plastyków i architektów wtedy się ustawiło — wspomina Dźwigaj.
Wąskie gardła
Na życie osobiste nie ma czasu. Praca społeczna, działalność w krakowskim Bractwie Kurkowym, pisanie wierszy, słuchanie muzyki klasycznej, praca w pracowni rzeźbiarskiej, a przede wszystkim ze studentami na krakowskiej ASP i w Papieskiej Akademii Teologicznej.
— Odniesienia muzyczne pomagają mi skorygować pracę moich studentów. Staram się nie dotykać fizycznie ich rzeźb. Sztuki nie da się kogoś nauczyć, można ją jedynie pielęgnować — uważa profesor.
Jego pracownia zatrudnia od 150 do 200 osób, zależnie od liczby zamówień, głównie osoby po ASP — rzeźbiarze, malarze, pozłotnicy. Przy wielu pracach, poza rzeźbiarskimi, pracują prawie samodzielnie. Czesław Dźwigaj tworzy projekt, a potem przyjeżdża do nich co dwa tygodnie zrobić korekty.
— Nie mogę już rozwijać pracowni. Ten fach ma dwa wąskie gardła: nikt nie może za mnie projektować ani rzeźbić. W tym sensie jestem niezastąpiony — mówi profesor.
Czesław Dźwigaj jest znany głównie jako twórca pomników Jana Pawła II. Ale pomniki to tylko część jego pracy. Oprócz tego robi medale, płaskorzeźby, rzeźby nagrobkowe, projekty witraży, polichromii, projekty wnętrz sakralnych.
— Kiedy szedłem do liceum plastycznego, moi starsi bracia i rodzice mówili o mnie: artysta, brat łata. Martwili się, że będą mnie musieli utrzymywać. Sytuacja się odwróciła — uśmiecha się rzeźbiarz.
Sztuka do pertraktacji
Nie lubi artystycznych wygłupów, szalonych happeningów i pseudoawangardy. Trzeba je doceniać, bo poszerzają pole widzenia. Ale uważa, że sztuka ma czytelnie wyrażać jakąś myśl. Trzeba twardo stąpać po ziemi.
— Kiedy ktoś zamawia rzeźbę, nie należy zbytnio ulegać ani swojej artystycznej wizji, ani pożałowania godnym zachciankom inwestora. Sztukę trzeba pertraktować — uważa profesor Dźwigaj.
Jest konkretny. Każda zamówiona u niego rzeźba kosztuje. Im większa, tym droższa, bo więcej materiału, pracy i trudniejsza logistyka.
— Sporo czasu poświęcam na wyliczenia, bo przy pomyłkach nieraz trzeba nawet dopłacić. Należy też mieć świadomość, że parafialny komitet, który chce ufundować pamiątkową tablicę, nie dysponuje nieograniczonym budżetem — przekonuje rzeźbiarz.
Profesor Dźwigaj traktuje swoje przedsięwzięcia nie tylko jak sztukę, ale także jak zwykły biznes. Inwestor, nawet przy takich realizacjach będzie się targował, negocjował warunki zapłaty, przyspieszał terminy. Tworzenie pomnika wymaga czasu i nakładów finansowych. Żeby zarabiać, trzeba myśleć kategoriami biznesowymi. Wielu artystów tego nie rozumie. Zamówienia traktują jak fuchę, nie jak prawdziwą sztukę.
— Dlatego wielu z nich odcina się od mojej działalności. Czysta zawiść. Nie pamiętają, że Bach podpisał kontrakt ze swoim mecenasem i pisał na każdą niedzielę nową kantatę. Wiele z nich jest doskonałych — przypomina rzeźbiarz, miłośnik muzyki klasycznej.
Postawiłem pomnik
Jak uwiecznić kogoś w brązie? Najpierw przyjeżdża inwestor z zamówieniem i swoim pomysłem. Potem rzeźbiarz jedzie na miejsce, żeby zorientować się, jak przyszły pomnik będzie usytuowany. Rozpoczynają się dyskusje o kształcie, materiale, cenie i podziale pracy. Część przygotowań, jak cokół, plac dookoła pomnika czy odpowiednie zezwolenia, inwestor może załatwić sam. Po zaakceptowaniu projektu profesor rzeźbi: najpierw model, a następnie gliniany posąg w skali 1:1. Gipsowe odlewy, negatyw i pozytyw to już sprawa pracowników. Taka gipsowa figura jedzie do odlewni. Nie jest odlewana w całości, lecz w kawałkach, więc potem trzeba ją zespawać, wyszlifować i wypatynować. Następnie zamontować na cokole. Nie ma w Polsce podobnie działającego przedsiębiorstwa, świadczącego kompleksowe usługi od przygotowania do postawienia pomnika.
— Przy dużych inwestycjach zwykle zarabiam od 7 do 8 proc. na czysto, czasem więcej. Ale przy tylu projektach, ile realizuję, zawsze zdarza się jakaś wpadka finansowa. Inwestorzy świeccy czy duchowni to tylko ludzie. Czasem nie wypłacą, czasem się spóźniają. Dlatego trzeba mieć zaplecze finansowe — tłumaczy Czesław Dźwigaj.
Pierwszy pomnik papieża zrealizował w 1987 r. Potem posypały się zamówienia. Dziś na całym świecie stoi ponad 60 jego figur Jana Pawła II. Złośliwi śmieją się z tej produkcji, ale w tym czasie powstało jeszcze wiele innych dzieł. Choćby pomnik Anioł Wolności, Ofiarom Grudnia 70. w Szczecinie, pomnik Piotra Skargi w Krakowie, kolumna Zygmunta Augusta w Augustowie, epitafium Norwida w wawelskiej krypcie wieszczów, drzwi do bazyliki św. Jacka w Chicago, pomniki w Ziemi Świętej, pomnik Sienkiewicza w rzymskiej Villa Borghese, a także około 600 medali.
— Najwięcej medali stworzyłem w latach 80. Nie dlatego, że był na nie popyt, ani nie ze szczególnego artystycznego zamiłowania. To były lata kolejek i dużo czasu spędzałem w swoim maluchu, czekając aż przywiozą paliwo. Właśnie wtedy dłubałem medale, dla zabicia czasu — żartuje profesor.
Dziś realizuje m.in. pomnik Tolerancji w Jerozolimie, olbrzymią drogę krzyżową w Radziechowach na Żywiecczyźnie, w której każda stacja jest warta ponad 200 tys. zł.
Dla profesora postać Jana Pawła II jest szczególna. Być może dlatego tak chętnie go rzeźbi. Kilka miesięcy przed śmiercią schorowany papież zaprosił profesora na kolację. W pewnym momencie przy stole zapanowała cisza. Zdawało się, że papież jakby przysnął. Jeden z księży zagadnął: „A profesor Dźwigaj postawił właśnie pomnik Waszej Świątobliwości w Brazylii”. „Nie w Brazylii, tylko w Argentynie” — poprawił duchownego papież, podnosząc ciężko głowę. n
Kur do odstrzału
Krakowskie Bractwo Kurkowe, którego podstarszym jest Czesław Dźwigaj, powstało w średniowieczu. Była to wówczas organizacja kupców, która miała zapewniać obronę miast, choć król nie mógł braci zabierać na wojnę. Nazwa pochodzi od drewnianego kura, do którego strzelano dla wprawy na corocznych wiosennych imprezach. Kto strącił ostatni kawałek kura, był w danym roku zwolniony z podatków, co dawało początek wielkim fortunom. Tradycja przetrwała do dziś. Profesor Dźwigaj, który został tegorocznym królem kurkowym, został zwolniony z miesięcznego podatku. Przekazał go na cele charytatywne. Krakowskie bractwo liczy około 200 osób, które angażują się w działalność charytatywną, społeczną i reprezentacyjną.
Genialny skąpiec
Michał Anioł nie tworzył dzieł, takich jak Dawid, samodzielnie. Miał do tego sporą grupę ludzi, których pracami kierował. Do dziś w Rzymie zachowały się pokwitowania odbioru wynagrodzeń. Wynika z nich, że genialny Włoch był bardzo skąpym pracodawcą, ale pensje najbardziej rozrzutnych i rozpitych pracowników przekazywał bezpośrednio ich żonom.
Sztuka kosztuje
100
tys. zł Tyle mniej więcej kosztuje trzyipółmetrowa pomnikowa rzeźba papieża z brązu.
8
miesięcy Tyle trwa jej tworzenie...
3
tony ...a tyle waży.
Symbol pojednania
Pomnik Tolerancji w parku na wzgórzu Armon Hanatziv w Jerozolimie powstaje z inicjatywy Aleksandra Gudzowatego, który jest gubernatorem Międzynarodowej Rady Gubernatorów działającej przy Centrum Peresa dla Pokoju. Odsłonięcie pomnika zaplanowano na 17 października. Monument to pęknięta kolumna, wewnątrz której rośnie oliwne drzewko, próbujące swoimi gałęziami złączyć obie części. Jest to symbol narodu żydowskiego i palestyńskiego. Kolumny mają po 12, a drzewko 17 metrów wysokości. Do wykonania pomnika zużyto 7,5 tony brązu o wartości 350 tys. zł. Na drzewie będzie zawieszone ponad 700 pozłacanych liści i kula symbolizująca ziarno tolerancji. Monument ma być widoczny z każdego miejsca w Jerozolimie.