Tym samym niedzielna „konsultacja”, jak nazwał ją prezydent Katalonii Artur Mas, staje się kolejnym starciem w wojnie Barcelony z Madrytem na symbole.
Chodząc ulicami Barcelony trudno nie zauważyć, że dzieje się coś ważnego. Na każdym budynku wiszą dziesiątki katalońskich flag, przechodnie mają powpinane małe znaczki symbolizujące ich zaangażowanie w sprawę niepodległości. Piekarnie sprzedają chlebki we wzór flagi, lub z datą referendum wypieczoną na wierzchu. Nawet w porównaniu ze szkockim referendum dwa miesiące temu – prawdziwym, legalnym, o potencjalnie gigantycznych skutkach dla Wielkiej Brytanii i Europy – tutaj jeszcze bardziej czuć napięcie przed niedzielnym głosowaniem.
We wrześniu prawie dwa miliony Katalończyków – ćwierć populacji – ustawiło się na ulicach Barcelony w ogromny kształt litery ‘V’ – symbol przekonania, że mają pełne prawo do wiążącego, legalnego głosowania i samostanowienia o przyszłości Katalonii. Od kiedy Trybunał w Madrycie odrzucił je jako „bezprawne”, Katalończycy znaleźli inny sposób demonstrowania. Codziennie wieczorem, tuż przed ciszą nocną, wychodzą na balkony i przed swoje domy. Przez kilkanaście minut energicznie uderzają w garnki i patelnie, powodując w całej Barcelonie głośny hałas. Nie sposób nie zwrócić na to uwagi – a w ten sposób pokazują swoją determinację, aby Madryt potraktował ich poważnie, nawet jeśli sporadycznie usłyszy się w odpowiedzi zirytowany okrzyk „Viva l’Espana!” (Niech żyje Hiszpania!).
Ta forma protestu to cacerolazo – od hiszpańskiego cacerola, czyli garnka na gulasz, na potrawkę - wyjątkowo popularna w krajach hiszpańskojęzycznych. W 2003 roku w całej Hiszpanii podobnie protestowano przeciwko wojnie w Iraku. Ostatnio takiej formuły protestu używano w Turcji, podczas zamieszek w Parku Gezi – kiedy zmuszono protestujących do opuszczenia parku, kontynuowali protest codziennie wieczorem ze swoich domów.
Te przykłady doskonale pokazują z czym można porównać emocje zaangażowanych w walkę o katalońską niepodległość. Nawet dla zwykłych ludzi, nie tylko najbardziej zaangażowanych fanatyków, to seria pytań o fundamentalnym znaczeniu: dlaczego najbogatszy region Hiszpanii ma dopłacać na pozostałe? Dlaczego nauka języka katalońskiego – ograniczona szczególnie za dyktatury Franco – ma dalej być kontrolowana przez władze w Madrycie? Dlaczego bogata Katalonia ma się podporządkowywać polityce ostrych oszczędności? Dlaczego madrycki minister edukacji może mówić o konieczności „hispanizowania” katalońskich dzieci, a prezydent Mas jest krytykowany za program „odnowy Katalonii”?
Każde z tych pytań zawiera w sobie brak zaufania do władz centralnych, i nadzieję na nowy rodzaj polityki, w czym powtarzają się wątki typowe dla dyskusji o polityce czasu kryzysu – o politycznym establishmencie, problemie niskiej reprezentacji, byciu „oszukiwanym” przez swoich reprezentantów. Koalicja wspierająca sprawę niepodległościową w efekcie jest egzotyczna i rozciąga się poprzez ruchy narodowe, lewicowe, społeczne, które jednoczy krytyka obecnego systemu.
Hiszpańska odpowiedź na narastające napięcie w Katalonii była, inaczej niż w Szkocji, nie polityczna, ale prawna. David Cameron oferując Szkotom prawo do referendum zmusił – choć bardzo ryzykownie, i popełniając po drodze wiele błędów politycznych – do podjęcia jednoznacznej decyzji. Nawet zwolennicy szkockiej niepodległości opowiadali, że to „jedna taka okazja na pokolenie”.
W Katalonii jest inaczej. Zawiłe odpowiedzi prawne nie rozwiązują narastającego napięcia wśród Katalończyków, a wręcz powodują jeszcze większą irytację, będąc odebrane jako „aroganckie”. Popularne wśród Katalończyków jest przekonanie, że tylko prawo do samodecydowania o swojej przyszłości pokazałoby, że Madryt traktuje ich poważnie. A jeśli nie traktuje ich poważnie, to dlaczego mieliby pozostawać z nim w jednym państwie? Tym bardziej, że zagranie w stylu Camerona – pozwolenie na referendum, ale tylko z opcją pełnej niepodległości – pomogłoby paradoksalnie uratować Hiszpanię. O ile poparcie dla prawa do głosu i większej niezależności jest ogromne i przekracza 80%, o tyle za niepodległością opowiada się ledwie połowa populacji. Udana kampania mogłaby tutaj przechylić szalę w każdą stronę.
W wyniku tych rozgrywek prawnych, niedzielne referendum w Katalonii będzie – z prawnego punktu widzenia – tylko trochę ważniejsze od sporego badania opinii publicznej. Trybunał Konstytucyjny zablokował nie tylko pełne referendum, ale nawet „powszechną konsultację”, opartą jednak na mechanizmach, które wykorzystuje się w wyborach.
W efekcie w niedzielę konsultację będą przygotowywać głównie przeszkoleni wolontariusze, głosowanie będzie całkowicie dobrowolne, bez oficjalnych rejestrów wyborców. Akt głosowania, manifestacje polityczne z flagami, staną się tylko – a może aż – kolejnym elementem symbolicznej walki pomiędzy Barceloną a Madrytem. Długiego procesu, który nie skończy się szybko, bo nawet referendum, którego nie ma, ma duże znaczenie dla tego, jak ta debata będzie kształtować się w kolejnych latach.
