Każda msza święta jest inna. Dosłownie. Ale są i prawidła. Kościół zabrania klepania na pamięć tekstów liturgicznych. Bo p
Msza to dla katolików rozmowa z Bogiem. Więc czy grzechem będzie spojrzeć na nią przez uchylone drzwi do zakrystii, z lekkim przymrużeniem oka? Bóg się nie obrazi?
— Z pewnością nie, bo ciekawość wcale nie jest pierwszym stopniem do piekła — zapewnia ksiądz Stanisław Mieszczak ze zgromadzenia księży sercanów, teolog, papieski ceremoniarz, odpowiedzialny za przygotowywanie liturgii Jana Pawła II i Benedykta XVI w czasie ich pobytu w Krakowie.
Ksiądz Mieszczak… Dla wiernych zazwyczaj niewidoczny — owa „szara eminencja”, schowana gdzieś za plecami kardynałów. Z boku, za filarem.
— Przygotowanie mszy świętej z udziałem papieża niczym się nie różniło od zwykłego nabożeństwa. Ojciec Święty przyszedł do zakrystii, klęknął, pomodlił się, a gdy skończył — wstał i zaczął się ubierać; ruszyła procesja do ołtarza. Jak każda msza. Co innego przygotowania do celebracji. Trwały ponad dwa miesiące. Praca z chórem, by śpiew odpowiednio dobrać do tekstów, potem udział wielu lektorów śpiewających, koordynacja. Po celebracji siadałem przy ołtarzu i na nowo przeżywałem duchowo mszę papieską — wspomina ksiądz Stanisław.
Przeżywanie
Sprawowanie mszy świętej to praca. Obrazoburstwo? Zależy, jak spojrzeć. Oczyma księdza: robota, choć oczywiście nie tylko. A do pracy, aby ją dobrze wykonać, trzeba się przygotować. Do tej — żeby było jak Pan Bóg przykazał: około tygodnia.
— Jest przyjęte wśród księży, że przygotowania — na przykład do niedzielnej mszy — zaczynają się od poniedziałku. Wówczas zaglądamy do kalendarza liturgicznego, z którego wiadomo, jakie święto przypada na który dzień i w jaki sposób należy przeprowadzić celebrację. Idzie o teksty wykorzystywane tego dnia. Potem bierzemy do ręki lekcjonarz i odnajdujemy w nim odpowiednie czytania, których sigla, czyli odnośniki do Pisma Świętego, są podane także w kalendarzu liturgicznym. Od wieków tkwią w nim różne ułatwienia, jak choćby tytuł (którego w kościele nie czytamy), podpowiadający nam, dlaczego właśnie ten fragment mamy zgłębić podczas kazania i jaką myśl przewodnią Kościół chce przekazać za naszym pośrednictwem — mówi ksiądz Stanisław.
Potem najważniejsze: wewnętrzne przeżywanie. Bo wskazane teksty nie po to są, by je mechanicznie wyrecytować w stosownej porze, lecz by nimi żyć, myśleć o nich. Homilia winna być owocem głębokiej refleksji księdza. To trwa czasem i kilka dni. A przynajmniej powinno.
— Taka jest myśl przewodnia, nie nakaz. Zdarza się, że ksiądz powtarza tę samą homilię przez kilka mszy… Nie powinien, bo nie o lekturę chodzi, lecz o dzielenie się z wiernymi słowem Bożym. Jeżeli ja przeżywam te teksty, rozmawiam o nich z Bogiem, to potem — oczywiście „w jakimś sensie” — staję się prorokiem, narzędziem w ręku Boga, przekazującym wiernym jego myśli i słowa. Nie bez powodu ewangelia kończy się słowami „Oto słowo Pańskie”, a nie „Tak napisano w lekcjonarzu” — zauważa dobitnie ksiądz Stanisław.
Kiedy kapłan manifestuje podczas nabożeństwa swoją niedbałość, rutynę, no, to wiernym się to rzadko podoba, bo nie wszyscy przychodzą do kościoła, by tylko klęczeć.
Mszał do ręki
Do mszy — dzień, góra dwa. Teraz — mszał do ręki. To najważniejsza księga liturgiczna w Kościele katolickim. I najgrubsza. Podczas nabożeństwa leży na ołtarzu. Zawiera teksty stałych i zmiennych części mszy, ułożonych w kalendarzowym porządku niedziel i świąt, oraz teksty na uroczystości świętych.
Mszał podzielono na rubryki (łac. ruber — czerwony) i nigryki (łac. niger — czarny). Rubryki zebrały komentarze lub wskazówki dla celebransów, które nie są odczytywane podczas mszy. Nigryki grupują teksty na przykład formularzy mszalnych, prefacji, modlitw, które mają być czytane podczas sprawowania eucharystii.
— Każdy ksiądz przed mszą winien zajrzeć do mszału, by wiedzieć, jakie modlitwy odmówić danego dnia. A są trzy podstawowe. Pierwsza — na początek mszy: krótka kolekta z elementami wyznania wiary, druga — na początku liturgii eucharystycznej: modlitwa nad darami przed konsekracją i trzecia — po komunii świętej: niejako podsumowanie naszego udziału we mszy. Modlitwy bardzo rzadko w roku się powtarzają — mówi ksiądz Stanisław.
Dlatego mszał jest taki opasły. Wbrew pozorom, ksiądz niewiele tekstów zna na pamięć.
— Części stałe mszy — owszem, ale resztę — już nie. W liturgii jest nawet przepis, zakazujący cytowania z pamięci nawet tych fragmentów, które się zna. Bo łatwo przekręcić słowa, coś zapomnieć, wypaczyć sens zdań — wyjaśnia ksiądz Stanisław.
Każda msza jest inna. Ale czy jest w niej miejsce na improwizację? Kiedyś ksiądz był, jak oficer w wojsku, recytujący regulamin, czyli mszał. Dzisiaj kapłani w czasie nabożeństwa często improwizują, bo to przecież także dialog z wiernymi. Dlatego wszelkie wezwania, napomnienia czy pouczenia pozostawione są ich wyobraźni i pomysłowości. Muszą jednak być zgodne z duchem celebracji i poprawne pod względem teologicznym.
— Chociaż… Gdy ksiądz jest w kiepskiej formie, może je po prostu odczytać z mszału. Samo tylko wprowadzenie do „Ojcze nasz”, owo: „Pouczeni przez Zbawiciela i posłuszni jego słowom, ośmielamy się mówić”, kapłan może wyrazić na kilka sposobów: albo wybrać jedną z gotowych formuł w mszale, albo sformułować je własnymi słowami. Podobnie z wprowadzeniem do mszy: przywitanie ksiądz odczytuje z mszału, ale częściej jednak mówi je „od siebie” — mówi ojciec Mieszczak.
W przygotowanie mszy zaangażowani są również lektorzy, organista, a w dużych parafiach — ceremoniarze. Muszą wiedzieć, co i kiedy zagrać, zaśpiewać lub odczytać.
Jeszcze przed
Nadchodzi ten dzień. Z szaf w zakrystii wyciągana jest bielizna ołtarzowa lub kielichowa. To m.in.: korporał — kwadratowy obrus rozkładany na ołtarzu pod kielichem i pateną (symbolizuje całun, w który owinięte było ciało Jezusa złożone w grobie). I puryfikaterz — ręczniczek do czyszczenia naczyń liturgicznych. Gdy trzeba je uprać, powinien najpierw zrobić to sam kapłan, bo mogą być na nim partykuły — cząstki Najświętszego Sakramentu. Na ołtarzu kościelny stawia świece, symbol światła Chrystusowego. A nieco dalej — stoliczek, na którym kładzie wszystko, co podczas mszy ministrant doniesie na ołtarz: kielich, naczynie z chlebem do konsekracji, wino. Wino tylko gronowe.
— Dziś, gdy widzę francuskie lub włoskie wino gronowe, nie obawiam się, ale kiedyś specjalne komisje kościelne badały jego skład i zatwierdzały, bo różne trunki do Polski sprowadzano — mówi ksiądz.
Za to ze świecami trzeba uważać.
— Bywają wielkim oszustwem, żółtym plastikiem z oliwną lampką, zamiast woskowych. Prawda tego znaku jest ewidentna, więc nie może być lichą tandetą. A bywa... To oszukiwanie siebie i wiernych — załamuje ręce ksiądz Stanisław.
Gdy kościelny uwija się przy ołtarzu, w zakrystii panuje cisza.
— Kwadrans przed mszą ksiądz zaczyna się modlić. Uświadamia sobie, że zaraz będzie służyć panu Bogu i prosi o odpuszczenie grzechów. Przy okazji uspokaja się i wycisza. Kiedyś przy klęczniku wisiały tablice z modlitwami przygotowania Również dawniej po modłach kapłan obmywał ręce, symbolicznie zmywając swe grzechy. W starych kościołach istniało do tego specjalne miejsce. Dzisiaj jest nim łazienka. Wreszcie kapłan przywdziewa szaty liturgiczne — opowiada ksiądz Stanisław
A w szafie — kolorowo. Bo szaty liturgiczne są w pięciu barwach (każdy kolor na inne obchody liturgiczne): białej (wyraża radość i święto), fioletowej (droga pokuty i refleksji), zielonej (symbol rozwoju, wzrostu) i czerwonej (podkreśla ogień miłości, męczeństwo, krew). Kolor złoty jest uniwersalny — na każdą okazję.
Szaty złotem wyszywane
Na szczególne okazje, zwłaszcza na Boże Narodzenie, dobry kapłan przywdziewa najlepsze szaty. A te bywają drogie, dlatego zamknięte są w bezpiecznym miejscu. I dlatego w zakrystiach starych kościołów tylko wąskie schodki prowadzą do skarbców.
— Wpierw ksiądz zakłada albę — szatę o długich, szerszych rękawach, sięgającą do kostek, wywodzącą się ze starożytnej tuniki, a na albę wkłada stułę oraz ornat, zaś diakon zakłada dalmatykę. Szatę krótszą, zwaną komżą, używa się na nabożeństwach poza mszą świętą. Albę może, choć nie musi, przepasać sznurem cingulum — w końcu idzie do roboty, na służbę, więc niech mu się pracuje wygodnie. To, co służbę tę umożliwia, to święcenia kapłańskie. Ich symbolem pozostają stuła i ornat. Stuła przypomina o władzy kapłańskiej, władzy rozgrzeszania, konsekracji. Ornat — przyodzianie łaską boską, dlatego też jest tak wspaniały i bogaty. Najpierw ksiądz przewiesza przez szyję stułę, a potem narzuca „płaszcz” — w postaci ornatu — krok po kroku relacjonuje ksiądz Stanisław.
I choć szata człowieka nie zdobi, ksiądz ubolewa, że wielu do liturgii odziewa się w tanio i tandetnie. Takie ornaty z daleka tylko wyglądają na okazałe, a zrobione są z lichego materiału i świecidełek. Karnawał. Brzydota. Jarmark. „Prawdziwy” ornat kosztuje minimum 1000 zł; te niedrogie, szyte, o zgrozo!, w Chinach, raptem 100-200 zł. Ale przecież ksiądz ślubował życie w ubóstwie, więc skromne szaty bardziej mu przystoją... Nieprawda! Ubóstwo to nie znaczy dziadostwo! Szaty w liturgii muszą być piękne, a nawet okazałe.
— Myśmy to wynieśli z czasów malowania trawy, czasów bylejakości, która pozostała w naszej podświadomości. Teolodzy to krytykują, mówią wprost: oszustwo. Dawniej, gdy nasi ojcowie dawali do kościoła złote wota, to one były ze złota, a nie z tombaku — ubolewa ksiądz Stanisław.
Choć z drugiej strony: nie dziwi go już moda, że guziki w sutannach wypierają zamki błyskawiczne. Te guziki — a bywało ich często 33, tyle, ile lat żył Chrystus.
— Taka alegoria, ale bez głębszego znaczenia… Choć guzik w sutannie jest praktyczniejszy — dodaje trzeźwo kapłan.
Jacek Konikowski