David H. Lawrence, angielski pisarz, urzeczony pobytem na wyspie, nazwał ją
— w książce „Sea and Sardinia” — miejscem poza czasem i historią.
Kto poznał nagie sardyńskie krajobrazy, odurzający zapach roślinności, niezwykły kolor morza czy proste smaki kuchni — chętnie się z nim zgodzi...
— Wszędzie czuje się obecność morza — nawet wysoko w górach otwiera się widok na nie. Tutejsi ludzie — uciekając przed morskimi rabusiami — osiedlali się w głębi lądu. Do dziś żywe jest przysłowie, że „wszystko, co najgorsze, przychodzi z morza”... — opowiada Małgorzata Bednarczyk z działu incentive biura podróży New Poland.
Zachwyciła ją dzikość Sardynii. I ogromne przestrzenie — czego brakuje we Włoszech kontynentalnych, gdzie na 1 km kw. żyje 170 ludzi. Tu — zaledwie 70. Pagórkowaty środek wyspy pokrywają łąki i pastwiska. Wiosną toną w kwiatach niczym impresjonistyczny obraz... Pół miliona hektarów naturalnego rezerwatu czyni Sardynię jednym z najbardziej chronionych miejsc w basenie Morza Śródziemnego. Zaciszne, odludne miejsca upodobały sobie rzadkie gatunki zwierząt. Żyją tu m.in. foki, różowe flamingi i muflony — dzikie kozy o łagodnych oczach i potężnych, kręconych rogach.
— Na 1,7 mln tubylców przypada 4,5 mln owiec. To jedyna zorganizowana hodowla. Na swobodzie żyją — niczym nie dokarmiane — stada małych, chudziutkich krów, osiołki, kozy, a nawet hordy świń, wędrujące po całej wyspie. Gdy zatrzymaliśmy się na chwilę podczas rowerowej wycieczki, otoczyły nas dzikie prosiaczki... — wspomina Małgorzata Bednarczyk.
Zachowana tożsamość
Grecy i Fenicjanie zwali ją Sandalon — śladem odciśniętym przez boską stopę. Do kształtu wyspy nawiązuje też nazwa Ichnusa, nadana Sardynii przez jej rdzenną ludność — prawdopodobnie Iberów i Ligurów osiadłych tu około III tysiąclecia p.n.e.
— Ichnusa to także gatunek miejscowego piwa. Bardzo dobrego — dodaje Cristiano Pinzauti, sekretarz generalny Włoskiej Izby Przemysłowo-Handlowej w Polsce.
Jest ćwierć-Sardyńczykiem. Po dziadku ze strony matki. Nie zna jednak sardyńskiego — jedynego oficjalnie zarejestrowanego we Włoszech odrębnego języka. Kompletnie niezrozumiałego dla przyjeżdżających na wyspę Włochów.
— Nawet mówiąc po włosku, Sardyńczycy zachowują specyficzny akcent... — dorzuca Cristiano Pinzauti.
Wyspiarska kultura rozwijała się w izolacji — widać to w jednorodnym genotypie populacji.
— To ludzie o mocnych charakterach, zdecydowani. Trudno wybić im z głowy raz podjętą decyzję. Tysiące lat wiedli twardy, samotny pasterski żywot w górach — potrafią więc być sami ze sobą. Mimo dystansu do obcych są przyjacielscy i gościnni. Tu urodziło się dwóch prezydentów Republiki Włoskiej — Antonio Segni (1962- -64) i Francesco Cossiga (1985-92). A także Enrico Berlinguer, szef włoskiej partii komunistycznej — przypomina Cristiano Pinzauti.
Wyspę nękały najazdy rozmaitych ludów — od Fenicjan i Kartagińczyków po Rzymian wydobywających na Sardynii srebro, miedź i żelazo. Bywali tu również Arabowie i Hiszpanie, rabowali ją korsarze... Wciąż da się zauważyć wpływy obcych kultur, jednak inwazje nie przeszkodziły Sardyńczykom w zachowaniu tożsamości. Ich dumę i przywiązanie do tradycji widać podczas ludowych świąt i zabaw. Karnawał w Mamojadzie, turniej w Oristano, liczne procesje i wiejskie festyny — przez cały rok odbywają się jakieś obchody.
— Z fotografii zrobionej przez mego ojca w latach 30. XX wieku, patrzą na nas pasterze w czarnych kapeluszach i aksamitnych ubraniach. Dziś tak odzianych tubylców spotka się tylko wysoko w górach lub na ludowych festynach — uważa Cristiano Pinzauti.
Gwiazda i szpada
Słynny jest odpust w Cagliari (1-4 maja) na cześć św. Efisio. Ten młody rzymski wojownik, pogromca chrześcijan, ujrzał pewnego dnia Jezusa z Nazaretu. Odmówił dalszej walki z Jego wyznawcami i zginął śmiercią męczeńską. W 1652 r., gdy miasto nawiedziła epidemia dżumy przywleczona na Sardynię w futrze z gronostajów, mieszkańcy Cagliari błagali św. Efisio o ratunek. Wybawieni z opresji, od 350 lat organizują procesje, podczas których niosą statuę świętego — przez 30 km — z kościoła w Cagliari do miasteczka Nora, miejsca pochówku męczennika. Ulicami tonącymi w morzu kwiatów, suną korowody wiernych w tradycyjnych strojach, konna policja oraz tracas — wozy z plonami, ciągnięte przez ustrojone woły.
— A sardyński karnawał? W styczniu taneczne procesje przemierzają całą wyspę! Ludzie kryją twarze za maskami, wywodzącymi się z pogańskich wierzeń. Główna postać — Su Merdule — to właściciel wołów. Garbaty, niezręczny, groźny. Drugą maskę — Su Boe, czyli wołu — okrywa owcza skóra z mnóstwem dzwoneczków. „Wół” tańczy w rytm prostej, smutnej muzyki. Łatwo wpaść w trans — Sardyńczycy sądzą, że to niebezpieczne przebranie. Su Boe może bowiem ulec szaleństwu. Dlatego odprawiają nad nim egzorcyzmy... — opisuje Małgorzata Bednarczyk.
W lipcu w Arida w Sedilo organizowane są gonitwy konne dla uczczenia św. cesarza Konstantyna. A w Oristano — rycerskie turnieje, których korzenie tkwią w średniowieczu.
— Rycerze starają się nadziać w galopie srebrną gwiazdę na szpadę. By uprosić w niebie obfite zbiory — dodaje Małgorzata Bednarczyk.
Żyjący skansen
Symbolem tajemniczej aury spowijającej wyspę są nuragi — 7 tys. ogromnych, garnitowo-bazaltowych budowli sprzed 3,5 tys. lat. Prawdopodobnie pełniły funkcje mieszkalno-obronne.
— Okrągłe, zwężające się ku górze budynki z fałszywą kopułą. Tak nazywa się naturalne zamknięcie, powstałe w wyniku układania kamieni wokół okręgów o coraz mniejszej średnicy. Głazy obrabiano precyzyjnie, formując „T”, dzięki czemu trzymały się bez zaprawy. Wnętrza budowli kryją piętra połączone spiralnymi schodami. I wiele pomieszczeń, w tym nisze na żywność — uzupełnia Małgorzata Bednarczyk
Jedne z najlepiej zachowanych nuragów to Su Nuraxi w Barumini, Palmavera obok Alghetro, Losa w Abbsasanta.
— Równie tajemnicze są Domus de Janas — domy wróżek. Wykute w skałach, połączone ze sobą grobowce. Inny rodzaj krypt to groby olbrzymów — Tombe de Giganti. Zwane tak, bo mieściły wiele ciał... — dodaje Małgorzata Bednarczyk.
Wzdłuż wybrzeży rozsiane są wspomnienia wielu cywilizacji — teatry i drogi miast punickich i rzymskich, antyczne kościoły wznoszone od 1000 roku czy zabytki z czasów hiszpańskich. Ta kultura wciąż żyje w północno-zachodniej części wyspy, gdzie ludzie mówią po katalońsku. Według legendy w 1353 r. Katalończycy podbili miasteczko Alghero, a mieszkańców deportowali na Baleary. Alghero pozostało w katalońskich rękach do 1720 r. Ślady tej przynależności widoczne są nie tylko w języku, ale i architekturze, kuchni czy ludowych strojach.
— Warto też zwiedzić interior Sardynii — lasy korkowe, wiekowe krzewy jałowców, granity, które wiatr uformował w fantastyczne kształty... Są nawet krajobrazy rodem z Dzikiego Zachodu. Do złudzenia przypominające Teksas czy Arizonę. Nic dziwnego, że tu nakręcono pierwszy spaghetti western — uważa Cristiano Pinzauti.
Kinematografia rozsławiła miasteczko Orgosolo — film z 1960 r. „Bandyci z Orgosolo” wciąż przyciąga tu rzesze turystów. Opowiada historię pasterza niesłusznie oskarżonego o morderstwo — być może Sardynię wybrano na plan zdjęciowy, bo zwana jest Wyspą Czterech Piratów. Tyle korsarskich głów widnieje bowiem na sardyńskiej fladze... Kolejna ciekawostka Orgosolo to murales — malowidła pokrywające niemal każdą ścianę w miasteczku. Nawiązują do tradycji regionu albo niosą aktualne podteksty polityczno-społeczne. Wizerunek ataku na World Trade Center pojawił się na murach Orgosolo tydzień po wydarzeniach z 11 września...
Niezawodny wiatr
Sardyńskie wybrzeża. Dla wielu — najpiękniejsze nad Morzem Śródziemnym i jedne z najwspanialszych na świecie. Morze wcina się w głąb wyspy, tworząc zatoczki z cyplami opadającymi pionowo w dół i złocistymi plażami, obmywanymi przez krystaliczne wody. Plaże piaszczyste przeplatają się ze skalistymi, a wszystko tonie w morzu zieleni.
— Człowiek nie spodziewa się tyle po jednej wyspie! Jedna z moich ulubionych plaż — Stintino — leży naprzeciwko wyspy Asinara. Znanej, bo niegdyś mieściła ciężkie więzienie dla skazanych na dożywocie — opowiada Cristiano Pinzauti.
Dziś ta piękna i nietknięta wyspa, siedlisko ostatnich populacji foki mniszki — zwanej tak ze względu na czarny „płaszcz” i białą pierś — to park naturalny.
Inne słynne miejsce? Wybrzeże Szmaragdowe — Costa Smeralda na północnym wschodzie Sardynii. Raj dla VIP-ów. Niegdyś dzikie i odludne, w latach 50. XX w. zostało przekształcone — przez konsorcjum potentatów biznesu — w jedno z najbardziej luksusowych miejsc wypoczynkowych na świecie. Latem w snobistycznym Porto Cervo cumują najdroższe jachty — ich właściciele to często gwiazdy światowego formatu. Wystarczy jednak pojechać kilka kilometrów dalej, by widoki były równie piękne, a ceny znacznie niższe...
— W środkowo-wschodniej części wyspy wapienne góry Supramonte schodzą w morze kilkusetmetrowymi klifami. Między nimi powstało mnóstwo plaż, do których dopływa się łodzią. Wapienne podłoże daje wodzie piękny kolor — widoki przypominają landszaft. Plaże na południu są piaszczyste, północne zaś zachwycają skałami z różowego granitu — wylicza Małgorzata Bednarczyk.
Na Sardynii i mniejszych wyspach można zrobić kursy rozmaitych sportów wodnych. Bo wiatr wieje tu zawsze.
— Uczyłem się żeglowania na wyspie Caprera. Pod koniec życia mieszkał na niej włoski bohater narodowy — Giuseppe Garibaldi. Tu też został pochowany, a jego dom otwarto dla turystów — wspomina Cristiano Pinzauti.
Dostępne dla zwiedzających są również przybrzeżne groty Sardynii. Najsłynniejsza — Grotta del Bue Marino koło miasteczka Cala Gonone — to jedno z ostatnich miejsc na Morzu Śródziemnym, gdzie żyją foki szare.
— Były jeszcze kilka lat temu, lecz ponoć się wyniosły, niepokojone przez turystów... Inne fantastyczne miejsce to Grotta di Nettuno — Grota Neptuna nieopodal miasteczka Alghero. Dociera się do niej łodzią od strony morza lub schodami na przylądku Capo Caccia. Trzeba pokonać 652 stopnie, ale warto! Dla fascynujących formacji skalnych, małego jeziorka, labiryntu jaskiń... Odbywają się tu nawet koncerty muzyki klasycznej — zachęca Cristiano Pinzauti.
Wyspa smaków
Lokalne przysłowie głosi: „miasto, do którego pójdziesz, to potrawa, którą znajdziesz” — tak różnorodna jest sardyńska kuchnia. Każda miejscowość ma swoją specjalność: pieczone jagnię czy prosię, ryby i owoce morza, sery, karczochy, różnorodne gatunki chleba i ciasta. Jak su carasau lub carta da musica — chleby pasterskie w postaci cieniutkich, wysuszonych placków czy sebada — smażony placek z ciasta i sera doprawiony gorzkawym miodem. Słynna jest też bottarga — „kawior środziemnomorski”. Rozpłaszczona, zasolona i wysuszona ikra tuńczyka lub mugginy, podawana jako cienko krojone plasterki zalane oliwą. Wyspiarze produkują również oliwki, olej extra vergine, a także wina, zbierające laury na międzynarodowych konkursach.
— Najbardziej znane to: Vermentino di Gallura (białe), Cannonau (czerwone), Vernaccia di Oristano (białe, w smaku podobne do sherry) czy deserowa Malvasia z miasteczka Bosa — wylicza Cristiano Pinzauti.
Nie można też zapomnieć o Mirto — aromatycznym likierze z mirtu. Produkcji Filu e Ferru natomiast — wódki z winogron — niegdyś zabraniano. Dlatego chowano ją w ziemi, oznaczając miejsce drutem zakręconym wokół nakrętki — stąd nazwa trunku.
— Urlop na Sardynii? W dzień żeglowałem, surfowałem albo nurkowałem. A wieczorami tańczyłem i jadłem dobre rzeczy, by zregenerować siły... Choć byłem tu wielokrotnie, wrócę nie raz. Bo ta wyspa kryje mnóstwo niespodzianek — przekonuje Cristiano Pinzauti.