Kopiec Krakusa, kościół św. Benedykta, kamieniołom Liban... Podgórze — na uboczu, nieco zapomniana dzielnica Krakowa. Niesłusznie.
Urodził się w Rynku Głównym, w kamienicy nr 15, którą dziś zajmuje Wierzynek. W mieszkaniu z pięknym widokiem od frontu. Nie cieszył się nim długo — w 1932 r., gdy skończył 10 lat, rodzina przeniosła się do domku. Małego, własnego... Na Podgórzu — tzw. Krzemionkach.
— Mieszkam tu lat 72 — w sam raz, by nieco o tej dzielnicy wiedzieć. Tu chodziłem do gimnazjum i liceum, tu przeżyłem okupację... Moje łóżko stoi, gdzie stało 1 września 1939 r. Ale — co za curiosum! — choć nie ruszałem się z miejsca, adres zmieniłem już trzykrotnie. Bo każda władza za punkt honoru poczytywała sobie zmienić nazwę tej ulicy: z Widok na Radockiego, z Radockiego na Stawarza... — przedstawia się prof. Aleksander Krawczuk, historyk starożytności.
Josefstadt
Podgórze — malownicza i wdzięczna okolica u podnóża skał wapiennych (krzemionek). Jedna z najciekawszych historycznie — i najmniej znanych w Polsce — dzielnic Krakowa.
— XIX-wieczne zaszłości... Podgórze, wtedy samodzielne miasto, było ubogie. Zamieszkane przez ludność robotniczą i żydowską. Pogardliwie mawiano o nim: Josefstadt — tłumaczy Aleksander Krawczuk.
Za czasów I Rzeczypospolitej istniała tylko osada pod wapiennymi wzgórzami na prawym brzegu Wisły. Chałupy, stawy, rozlewiska... W 1772 r. wcielono ją do Austrii. Granica biegła Wisłą — Austriacy potrzebowali punktu administracyjnego naprzeciw Krakowa. W 1784 r. cesarz Józef II nadał więc Podgórzu prawa wolnego miasta królewskiego.
— Szczęsna decyzja! Na posiedzeniu rady dzielnicy zaproponowałem wmurowanie tablicy ku czci tego władcy. Różne były reakcje... Też potępiające — przecież zaborca! A ja bym mu nawet monument postawił — nie tylko za Podgórze i ograniczenie pańszczyzny. Zabronił wznoszenia sobie pomników za życia. A to się rzadko zdarza... — profesor nie kryje progalicyjskich sympatii.
Centrum Podgórza przetrwało w austriackim założeniu architektonicznym: okazałe budynki w stylu barokowo-klasycystycznym, rynek, nad nim kościół — oczywiście pod wezwaniem św. Józefa — ulica Józefińska, most łączący Podgórze z Krakowem... Miasto sprawnie działało 130 lat. Dopiero w 1915 r., za prezydentury w Krakowie Juliusza Leo, zostało przyłączone do rozrastającego się Krakowa.
— Było to zapewne koniecznoś-cią, niemniej Podgórzu, jako samodzielnej jednostce, na dobre nie wyszło. Kraków o tę gminę nie dbał — uważa Aleksander Krawczuk.
Podgórze Józefa II to tylko część współczesnej nam prawobrzeżnej dzielnicy Krakowa. Ten ogromny obszar — od Wieliczki aż po Tyniec — zamieszkuje 200 tys. ludzi.
— Coś jak warszawska Praga: ciągnie się i ciągnie, rozmaite są jej części, ale: to Praga — mówi profesor.
To nie legenda!
Nad Podgórzem dominuje rozległy masyw Góry Lasoty (271 m n.p.m.) z prastarym zabytkiem — widocznym z daleka Kopcem Krakusa. Monument wzniesiono prawdopodobnie w VII lub VIII wieku. Wiele wskazuje, że w miejscu mniejszego kopca z czasów osadnictwa celtyckiego. Usypany z piasku, liczy około 16 m wysokości. Pojemność bryły: 19,1 tys. m sześc. Czym jest — prawdziwą lub symboliczną mogiłą założyciela Krakowa?
— Jest mogiłą! Tuż po Wielkanocy, u stóp kopca — względnie w jego pobliżu — odbywa się pradawny obchód ludowy: rękawka. Wspominany w kronikach od niepamiętnych czasów. Tajemniczą nazwę niektórzy tłumaczą tym, że ludzie sypali kopiec gołymi rękami. Albo że mieli dziwne jakieś rękawy. Bzdury. Etymologia jest prosta i ważna historycznie. Wywodzi się od żywej do dziś w niektórych językach słowiańskich nazwy: raka. Skrzynia trumienna. To wskazuje, że obchód odbywa się ku czci kogoś, kto został tam pochowany. No i czas: przesilenie wiosenne, najważniejsze święto celtyckie... Te fakty budzą szacunek! — twierdzi Aleksander Krawczuk.
Dziś rękawka — zwyczaj dawno schrystianizowany — to, jak mówi profesor, jarmarczne byle co. Ale jeszcze w XIX w. kultywowano pradawne zwyczaje: ze wzgórz zrzucano kiełbaski, słodycze... Chłopcy, ścigając się, zbiegali po nie w dół. Tradycji tej zakazali Austriacy — była zbyt niebezpieczna.
Pod Kopcem Krakusa wiodła ważna droga łącząca Kraków z kopalniami soli w Wieliczce. Dlatego tam witano władców — jak królową Jadwigę — przybywających do miasta ze wschodu. Ponadto ze wzgórz Krzemionek — ciekawych geologicznie i botanicznie — rozciąga się wspaniała panorama. Czasem zobaczy się nawet Tatry! Większość najstarszych widoków Krakowa tam właśnie zrobiono...
Krzemionki — „podżarte“ w ciągu wieków przez liczne kamieniołomy — dostarczyły Krakowowi wapienia, z którego powstał.
— W jednym z kamieniołomów — tzw. wapienników — na przełomie XIX i XX wieku, Wojciech Bednarski, nauczyciel szkoły w Podgórzu, własnym wysiłkiem urządził park, obecnie jego imienia. Pięknie położony, niewielki ale bardzo interesujący, z ciekawą roślinnością. Nad nim wznosi się stadion Korony — opisuje profesor.
Twierdza Europy
Kościółek św. Benedykta — jeden z najciekawszych zabytków Podgórza. Położony w niezwykłym miejscu — ostra skarpa, wspaniały widok na Kraków i dolinę Wisły. Romańsko-gotycka budowla powstała zapewne w XI wieku. Skromny wystrój zewnętrzny, gontowy dach, barokowa sygnaturka... We wnętrzu — barokowa posadzka i ołtarz. Na zewnątrz i w środku tablice z epitafiami z okresu początków miasta Podgórza. Pod posadzką znaleziono zachowane pozostałości X-wiecznej rotundy.
— Kościółek powstał na gruzach czegoś wcześniejszego. Wykopaliska wskazują na bardzo stare, nieznanego pochodzenia i przeznaczenia budowle. Potem na pewno mieściło się tam pogańskie miejsce kultu. Następnie jakaś kaplica... Podejrzewa się, że miejsce to wiąże się z wprowadzeniem chrześcijaństwa do kraju Wiślan — przypuszcza profesor.
Kościółek posłużył przyszłemu królowi Polski — Janowi III Sobieskiemu — za punkt widokowy. Stąd patrzył, jak wojska szwedzkie podchodzą pod Kraków...
Przy kościółku wznosi się poaustriacki fort św. Benedykta. Zabytek z lat 1853-56 ma unikatową formę „baszty maksymiliańskiej”. To jeden z ostatnich tego typu fortów w Europie. Zaprojektowany przez inżyniera wojskowego Augusta Cabogi, zewnętrznym wystrojem nawiązuje do neogotyku. W sieni znajdował się most przesuwany na rolkach. Niestety, nie ma pomysłu na zagospodarowanie zabytku. Stoi pusty, wśród umocnień ziemnych rozmaitego typu.
— Ale widok spod fortu wart jest wszelkiego zachodu — reklamuje Aleksander Krawczuk.
Austriacy zbudowali też obwarowania wokół Kopca Krakusa.
— Do I wojny światowej Kraków był jedną z najpotężniejszych twierdz Europy. Nigdy nie atakowany, odegrał pewną rolę w dziejach I wojny. Bo gdy patrol kozacki podszedł pod Kraków, Rosjanie wystraszyli się potężnych fortyfikacji. Nie zdecydowali się na szturm. Poszli na południe — opowiada historyk.
Na dworzec marsz!
Podręcznikowy przykład neogotyku austriackiego, projektu Jana Sasa-Zubrzyckiego, zobaczymy na Rynku Podgórskim. W tym bogatym stylu wzniesiono ładne kamieniczki i — w 1832 r. — kościół św. Józefa. W latach 1905-09 świątynię tę zastąpiono nową, z górującą nad miastem neogotycką wieżą o hełmie wzorowanym na hełmie bazyliki mariackiej. W bogatym wystroju świątyni zwraca uwagę ołtarz wykonany przez Wita Wisa i Maksymiliana Krzyka.
W pobliżu, przy ul. Kalwaryjskiej, zachowały się resztki koszar austriackich. 31 października 1918 r. opanowali je żołnierze polscy pod dowództwem porucznika Antoniego Stawarza. Wyprowadził on stamtąd kompanię, która dokonała zmiany warty na krakowskim rynku.
— To był moment wyzwolenia Krakowa. Ironia losu! Wolność przyszła z założonego przez Austriaków Podgórza... I — wbrew polskiej tradycji narodowej — dokonało się to bez rozlewu krwi. Kompania przyprowadzona przez Stawarza i kompania austriacka — obie w tych samych mundurach — sprezentowały przed sobą broń. I jedna poszła „richtung Bahnhof”, a druga została... — przypomina historyk.
Wędrując z rynku podgórskiego ulicą Parkową, trafia się na plac Lasoty. Ustawiono tu pomnik Edwarda Dembowskiego. Młodego człowieka, który w 1846 r. prowadził krakowian, by uspokoić rabacje chłopskie. I zginął od austriackiej kuli. Pochowano go na starym cmentarzu podgórskim, w pobliżu kościółka św. Benedykta. Mocno okrojony (po wojnie, przy budowie nowej ulicy), ale ciekawy cmentarz, kryje groby m.in. Wojciecha Bednarskiego, malarza Aleksandra Kotsisa oraz patrycjatu podgórskiego — choćby rodziny Zollów: Austriaków, którzy przybyli do Galicji jako urzędnicy i szybko się spolonizowali. Jak wielu innych.
Morze jurajskie
Bolesne piętno odcisnęła na Podgórzu II wojna światowa. Niemcy założyli tu dwa obozy: koncentracyjny „Płaszów” i — w dawnych kamieniołomach — karny „Liban”. W „Płaszowie” eksterminowano ludność żydowską Prokocimia, Bieżanowa i Płaszowa oraz spoza granic Polski. Więziono tu 150 tys. Żydów i Cyganów z Polski, Węgier, Rumunii i Włoch. Zginęło około 80 tys. ludzi. W 1964 r. na miejscu obozu stanął pomnik Holocaustu...
— W samym Podgórzu, w 2-3 miejscach — m.in. na placu Bohaterów Getta, dawniej Zgody — da się też zobaczyć resztki muru otaczającego getto. Bo Niemcy urządzili je też w Podgórzu, choć więcej Żydów mieszkało na Kazimierzu — dodaje Aleksander Krawczuk.
W sierpniu 1944 r. — w pierwszą niedzielę po wybuchu powstania warszawskiego — do obozu w Płaszowie trafili mężczyźni schwytani w ulicznej łapance. Dla postrachu — hitlerowcy chcieli zdusić w zarodku groźbę kolejnego wybuchu...
Wielki kamieniołom Liban — pod Kopcem Krakusa — mieścił obóz karny. Dla wszystkich. I tu hitlerowcy dopuścili się ludobójstwa. Kamieniołom — przed wojną własność firmy Liban i Ehrenpreis — powstał w I połowie XX wieku. Przed wejściem zachował się napis: „Szczęść Boże”...
— Żeby zakończyć czymś pogodnym... W pobliżu kamieniołomu, pod urwiskiem, rozciąga się ścisły rezerwat przyrody „Bonarka”. Są tu ślady morza z okresu jurajskiego — progi, rowy... Zdaniem geologów — niesłychany, wyjątkowy „zabytek“ — opowiada profesor Krawczuk.
Według niego, w ostatnich latach Podgórze zyskało — stało się barwniejsze, okrzepło... Przyciąga znanych — mieszkają tu ksiądz Mieczysław Maliński, Stanisław Lem, Jan Błoński...
— Jednego dzielnicy brakuje: niewykorzystaną szansą są wysokie, kamienne bulwary. Jak je zostawili Austriacy w 1918 r., tak trwają. A można by wytyczyć ładne szlaki spacerowe nad Wisłą... — sugeruje Aleksander Krawczuk.