PALERMO: Tu zamieszkał czas. Nie tylko w murach
Nie jest ani piękne, ani czyste. Mało w nim zabytków, za to ogromny harmider. Ale Palermo można polubić, bo przyciąga atmosferą.
Czego można się spodziewać po mieście, którego lotnisko nazwano ku czci zamordowanych przez mafię prokuratorów, po drodze mija się pomnik w miejscu, gdzie zginął jeden z nich, a tuż przed wjazdem wita przybysza wielki mural „No Mafia!”? Na dodatek wszyscy jeżdżą, jakby uciekali przed policyjnym pościgiem. Na pewno nie estetycznych uniesień i romantycznych wzruszeń. Te — tylko w pobliskim Monreale, odległej Taorminie, Segeście i Selinuncie. Więc co w Palermo? Sycylijski feeling. Z elementami normańskimi.
Kłótnia italiana
Capo. Nie najlepsza dzielnica. Labirynt wąskich jak palec uliczek i obdrapanych fasad rzucających zbawienny cień. Pół ulicy zatopione w mroku. Z balkonów powiewają prześcieradła, koszule, jakaś bielizna. Pozorna cisza. Nagle czyjś krzykliwy głos rozdziera ją niczym rozrywane prześcieradło. Jest wzburzony. Zaraz odpowiada mu drugi, dołącza się trzeci, wtóruje czwarty, piąty, szósty. Pozornie uśpiona w upalnym letargu uliczka kipi życiem. Jakby na dany znak, puste balkony wypełniają się ludźmi. Jedni coś krzyczą, inni z zaciekawieniem wsłuchują się tylko w odgłosy przybierającej na sile kłótni. Nagle z okna wylatują jakieś książki. Potem para spodni. Słychać stłumiony plask. I krzyk.
Zapada cisza. Nagle. Balkony momentalnie pustoszeją. I tylko prześcieradła, koszule, jakaś bielizna, wciąż powiewają na wietrze.
Ricardo, który na co dzień sprzedaje lodowatą granitę przy Piazza Marina, ciągnie za rękaw. Żeby już nie stać. Lepiej iść dalej. I tak nie powinniśmy tu być. Te ciuchy, te aparaty. Zbyt rzucają się w oczy. Kuszą chłopców na motorowerach. O co się kłócili?
— Pewnie o pieniądze albo o kobietę. Za mało pierwszego, za dużo drugiego — śmieje się Ricardo, ale po chwili dodaje, że równie dobrze mogło się zacząć od pasty, a skończyć na polityce.
Tradycyjny pocałunek
Dwóch facetów rozmawia na ulicy. Więc korek. Stoimy. Któryś z kierowców wykrzykuje „vafancullo!”, a gdy widzi, że przekleństwo nie skutkuje, sięga po gazetę. Po chwili faceci całują się i każdy jedzie w swoją stronę. Ani piękni, ani młodzi. Miłość, nawet ta inna, nie wybiera.
— Kiedy spotyka się dwóch Sycylijczyków, całują się w policzki. Tradycja — rzuca Ricardo.
Jedziemy na bazar Ballaro, jeden z trzech najstarszych w Palermo. Ricardo jeździ „na lakier”. Przeciska się przez uliczny ruch, niemal ocierając się o inne samochody. I trąbi. Jak wszyscy. Nie z nerwów. Żeby przywitać znajomego w mijanym sklepie, żeby zaznaczyć swoje istnienie w ulicznym chaosie albo z nudów. Bo każdy tu jedzie po swojemu. Jak w Kairze czy w Istambule. Dlatego samochód musi mieć dwie rzeczy: klimatyzację i klakson.
Parkujemy przy katedrze, największym zabytku Palermo. Dalej pójdziemy pieszo. Katedra zaskakuje. Rozmachem architektów i kunsztem artystów, którzy ją zdobili od XIII wieku. Zbyt monumentalna i piękna, by tu stać. Nie pasuje do chaotycznego miasta. Ale historia nie wybiera. Tu osiedli się Normanowie, żyjąc w symbiozie z podbitymi Arabami. Stawiali eklektyczne budowle. Ot, kaplica San Cataldo nieopodal placu czterech kątów (historyczny pępek Palermo) i fontanny wstydu. Chrześcijańska kaplica o normańskiej bryle, mauretańskich łukach w nawie głównej i z trzema różowymi kopułami na dachu, pokrytymi wersetami z Koranu. Takich miejsc jest w Palermo sporo. Wielokulturowość — słowo klucz do tego miasta. To czuje się najlepiej na tutejszych bazarach.
Przeciskamy się przez zapuszczone uliczki Allbergheria. Jakiś czarny mija nas, mrucząc pod nosem „głupi turyści”. Ricardo chce mu przylać. Kończy się na „uprzejmościach”. Przewodniki nie radzą się tu zapuszczać, więc niemieckich emerytów ani japońskich fotografów nie ma. Z oddali słuchać szmer przechodzący w gwar.
Bazarowe arie
Czym dla Irlandczyka pub, a dla Amerykanina mall, tym dla Sycylijczyka jest bazar. Przyjdzie tu kupić melony czy karczochy, ale też spotkać znajomych, zapytać ich o zdrowie, poplotkować, przystanąć i wypić espresso (małą czarną pije się na stojąco). Ale gdy zdecyduje się tylko na melony czy ser, też nie jest to zwykłe kupowanie, lecz ceremonia, której Sycylijczycy nauczyli się od Arabów, władających miastem przez 200 lat. Dzisiaj nie zachował się żaden meczet, ale stare arabskie bazary wciąż działają.
Choćby nasz Ballaro. Dawny arabski suq al BalharČ tętni życiem: „Melanzane! Carciofi! Fragole!” Krzyki handlarzy brzmią melodyjnie niczym słowa piosenki. Lodziarz niemal śpiewa: „Un pizzettu du' sordi!” Sprzedawca sera ricotta zawodzi: „Ch'e` bedda sta ricuotta!” Dwaj ostatni recytują abbanniatę, mające przyciągnąć klientów specjalne formułki w dialekcie sycylijskim.
Rozkosz zapachów, kolorów i dźwięków. Wielkie melony z pomarańczowym miąższem kuszą na równi z truskawkami wielkimi jak morele. Cytryny, brzoskwinie, pomarańcze. Pomidory, pęczki karczochów, wiązki czerwonej cebuli. Trzykołowe wózki zwane lambretta uwijają się w tłumie niczym pracowite bąki. Jedne z towarem, inne z pustymi skrzynkami.
Ricardo ciągnie za rękaw. Dalej, dalej, Palermo jest wielkie, a dzień krótki. Lecz nogi bolą, a w gardle sirocco. Na tyłach katedry przysiadamy w małej knajpce i zamawiamy po granicie z fragole. I na ząb cannoli. Pierwsze to skruszony lód z dodatkiem truskawek. Drugie — waflowy rożek wypełniony kremem migdałowym. I po to Bóg stworzył Sycylię, a dopiero potem Włochy.
Normanowie
Przed wiekami Palermo uchodziło za bajkowe miasto. Port, handel, pieniądze — one pisały tę bajkę. Arabowie przysłużyli się miastu. Ale Normanowie, którzy im Palermo odebrali, też zachowali się rozsądnie. Zamiast wytłuc wszystkich kupców, a miasto ograbić, jak to mieli w zwyczaju czynić, król Roger II pozwolił arabskim kupcom nadal handlować i się bogacić. Kilku arabskich notabli zostało nawet jego ministrami i doradcami, a miasto rozwijało się dalej. Jak roztropna była to decyzja, widać do dzisiaj, kiedy się idzie od portu najważniejszą i swego czasu najelegantszą ulicą Palermo — Corso Vittorio Emanuele (dawna fenicka droga z portu do miasta) aż do bramy Porta Nuova. Na skrzyżowaniu z Via Maqueda, czyli Piazza Quattrocanti, przystajemy na dłużej. Warto. To historyczne centrum miasta, a plac „czterech kątów” najelegantszy w Palermo. I najbardziej klaustrofobiczny. Tworzą go cztery kamienice bogatego patrycjatu, o zaokrąglonych fasadach. Nietypowo. Tuż obok perełka — Fontana Pretoria. Zachwyci nie mniej niż fontanna di Trevi w Rzymie. Smukłe piękności wykute w marmurze wstydliwie zakrywają kobiecość. Stąd jej potoczna nazwa — fontanna wstydu. Tuż obok Palazzo delle Aquille. Główny zabytek architektury świeckiej, obecnie siedziba miejskiego ratusza.
Są jeszcze kapucyńskie krypty wypełnione zabalsamowanymi mumiami mieszkańców miasta i przerażające swymi rozmiarami figowce dusiciele na Piazza Marina. Jednak nie mam wątpliwości, że od starych murów szepczących o wspaniałej niegdyś historii Palermo stokroć bardziej urzekające są niebezpieczne, wąskie i zapuszczone uliczki, które niemalże krzyczą o tym, jak niegdyś żyło się w tym mieście. I jak żyje, bo w Palermo zamieszkał czas. Nie tylko w murach.