Pracodawca czasem ma wybór — oszczędzić na umowach o pracę albo nie dać ludziom zarobić. Jeśli zrobi to pierwsze, sąd, ZUS i fiskus nie dadzą mu żyć.
Eugeniusz Dąbrowski, kierownik oddziału Państwowej Inspekcji Pracy w Elblągu, łapie się za głowę na myśl o jednej z najtrudniejszych i najbardziej skandalicznych spraw w jego życiu zawodowym.
Pracujemy na czarno
— Latem 2004 r. kilkudziesięciu pracowników ostródzkiego przedsiębiorstwa PPHU Małgorzata Owczarczyk poskarżyło się, że od czerwca do połowy sierpnia 2004 r. pracodawca zatrudniał ich na czarno, odmawiając podpisania umów o pracę — relacjonuje Eugeniusz Dąbrowski.
Do zakładu pani Owczarczyk natychmiast wysłano kontrolę. Inspekcja potwierdziła, że cała 50-osobowa załoga (łącznie z kierowniczką) była zatrudniona nielegalnie.
— Ludzie pracowali codziennie, również w soboty i niedziele, czasem po 20 godzin na dobę przy produkcji obudów do elektrowni wiatrowych. Nałożyliśmy na firmę mandat i nakazaliśmy podpisać umowy o pracę — opowiada Eugeniusz Dąbrowski.
Właścicielka podsunęła pracownikom umowy o dzieło, grożąc, że jeśli nie podpiszą, to nie dostaną wynagrodzenia za sierpień.
— W związku z tym w sprawie 21 pracowników skierowałem do sądu pracy pozwy o ustalenie istnienia stosunku pracy — mówi Eugeniusz Dąbrowski.
Sąd zgodził się z PIP. Nie pomogły apelacje pracodawcy. Na Małgorzatę Owczarczyk spadnie teraz grad nieprzyjemności.
— Firma będzie musiała wypłacić podwładnym zaległe wynagrodzenia. Czeka ją też przeprawa z urzędem skarbowym za oszustwa podatkowe. Poza tym w sądzie w Elblągu od września toczy się wobec niej proces karny za uporczywe łamanie praw pracowniczych i nieprzestrzeganie przepisów BHP — dodaje Eugeniusz Dąbrowski.
W miejscu i o czasie
Stosowanie umów cywilnoprawnych (dzieło, zlecenie) zamiast umów o pracę jest najczęściej świadomym działaniem przedsiębiorców. Czasem jednak wynika z nieznajomości prawa.
— Jeśli pracownik wykonuje pracę na rzecz pracodawcy w określonym przez niego miejscu i czasie, pod jego kierownictwem, to znaczy, że powinien być zatrudniony na umowę o pracę. Nie można jej zastąpić umową cywilnoprawną — wyjaśnia Mikołaj Illukowicz z kancelarii M. Illukowicz i Partnerzy.
Legalne zatrudnianie na umowę o dzieło czy zlecenie musi się kończyć określonym rezultatem np. stworzeniem programu komputerowego czy namalowaniem obrazu. Przy czym w odróżnieniu od umowy-zlecenia umowa o dzieło nie może dotyczyć czynności powtarzalnych.
— Możliwość podpisywania takich umów jest ograniczona do określonych przypadków. Stosuje się je głównie w przypadku wolnych zawodów, takich jak programista czy artysta. Osoby tak zatrudnione mają pełną swobodę co do miejsca i czasu pracy. Mogą np. programować w domu. Nie podlegają poleceniom służbowym, zleceniodawca nie może wezwać ich nagle do firmy, np. w celu wykonania bieżących czynności. W wykonaniu dzieła mogą posłużyć się podwykonawcami, chyba że zleceniodawca tego pisemnie zakaże — informuje Robert Maliszewski, dyrektor działu prawnego firmy Seka.
Zyskowne, ale ryzykowne
Przykład zakładu Małgorzaty Owczarczyk, podobnie jak wielu innych przedsiębiorców, powinien być dla przedsiębiorców przestrogą.
Tymczasem — jak podkreśla rzecznik Okręgowego Inspektoratu Pracy w Olsztynie Jacek Żerański — nieprawne zatrudnianie na umowę o dzieło i zlecenie staje się nagminne.
— Pracodawcy w tego typu działaniach szukają oszczędności. Płacą wtedy niższe podatki, nie odprowadzają składek na ZUS. W pierwszym półroczu tego roku w Olsztynie inspektorzy PIP ujawnili 10 przypadków świadczenia pracy w ramach umów-zleceń zamiast umowy o pracę — podaje przykład Jacek Żerański.
Podejmowanie takiego ryzyka może się nie opłacać.
— Poza kontrolą inspekcji pracy i mandatu albo grzywny przedsiębiorcy grozi proces w sądzie o ustalenie istnienia stosunku pracy. Przychylny dla powoda wyrok dla pracodawcy oznacza zmianę umowy na umowę o pracę, odprowadzenie zaległych za cały okres zatrudnienia składek do ZUS wraz z odsetkami oraz wypłatę (naliczonego wstecz) ekwiwalentu za urlop — podkreśla Robert Maliszewski.
Na tym jeszcze nie koniec. Zawiadomienie o naruszeniach trafia do urzędu skarbowego.
— Ten zweryfikuje zapłacony za niewłaściwą umowę podatek. Pracodawcy grozić będzie odpowiedzialność wynikająca z kodeksu karnego skarbowego — mówi Mikołaj Illukowicz.