W Wieliczce pojawiała się siuda-baba, na Kujawach dyngowano panny rózeczkami. Tradycje wielkanocne żywe są do dziś. Choć np. w zapomnienie odszedł śmigurt czy pijany kurek...
Radość ze zmartwychwstania Jezusa. Koniec zimy. To były wystarczające powody do zabaw — korowód wielkanocno-wiosenny trwał od Niedzieli Palmowej do kilku dni po świętach. Wiele z tych zwyczajowych zabaw ma kontekst historyczny, jak turki czy pucheroki. Do tych zabaw należy włączyć wypiek bab wielkanocnych... Czyż ich przygotowywanie i kołysanie nie było formą rozrywki? Choć traktowanej niezwykle serio!
Ach, te baby!
Z encyklopedii Glogera: „Żaden wyraz w języku polskim nie ma tylu znaczeń różnorodnych, ile baba i babka. Baba, inaczej babi kołacz — znane ciasto z pszennej mąki, wypiekane zwykle do «święconego» na Wielkanoc, a dawniej także na Zielone Świątki. Baby zaprawiano szafranem, a miewały kształt zawoju tureckiego, wypiekane w formach glinianych lub miedzianych albo w rondlach i formach papierowych. Te ostatnie miewają do dwóch stóp wysokości, zwane są podolskimi. Co do gatunku ciasta, to znane były powszechnie: babki parzone, petynetowe, migdałowe, z razowego chleba i trójkolorowe (z ciasta białego, różowego i ciemnego). Drobna szlachta wypiekała baby w garnkach, które do wyjęcia ciasta trzeba było rozbijać”.
Wypiekanie bab pojawia się w wielu wspomnieniach. Maria Iwaszkiewiczowa: „Najsłynniejsze w naszej rodzinie baby — których ja już nie znałam — piekła moja Babka, Maria Iwaszkiewiczowa. Baby mojej Babki były równe od góry do dołu i ogromne. Pieczenie bab było śmiertelnie poważną uroczystością. Jeżeli się komuś nie udały — to czas mierzono od tego epokowego nieszczęścia. «To było w tym roku, kiedy to tej a tej baby się nie udały!». Boże, co to była za hańba! Zatem pieczenie bab było kulminacyjnym punktem wielkanocnego programu. Moja Babka z pomocą miejscowego blacharza poczyniła epokowe udoskonalenie form na baby. W długiej i równej formie były umieszczone jakby drzwiczki od pieca. Jeżeli ciasto nazbyt wyrastało, drzwiczki się otwierały samoczynnie i zbytek ciasta wylewał się na zewnątrz, nie szkodząc konsystencji pozostałego w formie. Gdy baby wyrastały, chodziło się po domu na palcach i broń Boże nie trzaskało drzwiami. Mój daleki jakiś wuj, słynny na całą rodzinę w dzieciństwie łobuz, wlazł kiedyś na dach i huknął w komin z wiatrówki. Baby usiadły! Co było dalej, historia milczy, ale można sobie wyobrazić!!!” Jarosław Iwaszkiewicz przytacza wspaniałą anegdotę o kołysaniu upieczonych bab: „Następował dramatyczny moment wyjmowania z pieca. Wtedy trzeba było wytężyć całą uwagę po to, aby się jeszcze gorące ciasto nie wykrzywiło, jak na słynnym rysunku Andriollego. W tym celu wprost z formy baby przekładało się na poduszki i dziewczęta kuchenne kołysały je na poduszkach jak usypiające dzieci, dopóki ciasto nie ostygło. Niezapomniany był to widok, kiedy grono kobiet z poważnymi minami kołysało owe baby w obrzędowy sposób, jak gdyby od tego zależały losy świata”.
A co z innymi zwyczajami...
Z żaczków — pucheroki
Niedzielą Palmową zawładnęły pucheroki. Można ich i dziś spotkać w kilku podkrakowskich wioskach — głównie w Zielonkach. Mali chłopcy smolą się sadzą, stroją w wysokie, stożkowate tekturowe czapki, oklejone paskami kolorowej bibuły, wkładają kożuchy odwrócone futrem do wierzchu i przepasują powrósłami ze słomy. Każdy do lewej ręki bierze koszyk z sieczką, a do prawej laskę w kształcie młotka, z długą rękojeścią. Chodzą sami lub po dwóch, pukają młotkiem w drzwi, a jeśli je otworzą, wchodzą do środka, uderzają młotkiem o podłogę i wygłaszają śmieszne wierszyki pełne sprzeczności, np.: „Ja mały żaczek wylazłem na pniaczek, a z pniaczka na beczke stłukłem se pupeczke z tej beczki baran i owieczki, a z tego barana mliko i śmietana, a z tej śmietany kościół murowany”. W zamian — jajka lub ciasto.
Pucheroki są kontynuacją przekształconego w XVII w. żakowskiego zwyczaju wygłaszania żartobliwych oracji po nabożeństwie w Niedzielę Palmową. Żacy dostawali za to drobne datki od rozbawionych mieszczan. Wiejscy chłopcy podpatrzyli ten zwyczaj i przenieśli na swojski grunt.
Turkowy taniec
W kilkunastu wioskach nad Sanem, w czasie Wielkanocy, obchodzi się pamięć wyprawy Jana III Sobieskiego pod Wiedeń. W Radomyślu, w Wielką Niedzielę, z orkiestrą na przedzie rusza cała kompania „turków” przebranych w czerwone, bufiaste spodnie, czapki z półksiężycami i mundury zdobione pomponami i wstążkami. Starszyzna, idąca na czele orszaku, nosi przyprawione brody i używa egzotycznie brzmiących tytułów: „basza”, „derda”. Derda ma przywilej noszenia autentycznej, wiekowej już halabardy. To nawiązanie do oddziału piechoty wybranieckiej, w której ich przodkowie służyli w czasie odsieczy wiedeńskiej.
W niedalekiej Rzeczycy, w pochodzie „tureckiej” kompanii wyróżnia się grupa mężczyzn w ciemnych mundurach, oficerskich butach i turbanach oplecionych sztu-cznymi kwiatami. Wykonują fantastyczny taniec, połączony z szermierką szablami. Asystują podczas nabożeństw w kościele i w czasie procesji rezurekcyjnej. A po rezurekcji odwiedzają domy w towarzystwie orkiestry kolejarzy. Basza składa życzenia, a żołnierze dają pokaz paradnej musztry. Z pokolenia na pokolenia przechodzi znajomość osobliwych komend, wydawanych w dziwacznym języku...
Siuda, Ruda
W poniedziałek wielkanocny po Wieliczce chodzi siuda-baba. Skąd jej osobliwa nazwa? Podobno od przywoływania: „Ruda chody siudy” — chodź tutaj, albo od przezywania: „Siuda, Ruda, popielata kominy wymiata”. Legenda zaś opowiada jak to uciekły dziewczęta, pilnujące świętego źródła Na Lednicy, a goniący je stróż wołał: „Chody siudu”.
Teraz siuda to przebrany mężczyzna, włóczący się po miasteczku — nie wchodzi do domów, zaczepia przechodniów. Na ręku kołysze „dziecko” ze słomy, okutane jak ona w łachmany. Rada jest bardzo, gdy za swoje popisy otrzyma drobne datki. Często towarzyszy jej dziad w kożuchu włosem do wierzchu, przepasany słomianym powrósłem i przystrojony w różaniec z kasztanów lub ziemniaków. Żartobliwie uderza nim przechodniów i prosi o datki dla „dziecka”. I siuda, i dziad mają twarze i ręce usmolone sadzą. Obdarowani drobnymi pieniędzmi lub żywnością, urządzają widowisko: tańczą w szybkim tempie walce lub polki, nierzadko też oblewają dziewczęta wodą.
Jeszcze w 1922 r. korespondent „Orlego Lotu” zauważał: „Temu, kogo siuda dogoni — biada. Trzymając złapanego jedną ręką, drugą go tak długo bije, dopóki biedakowi nie uda się wyrwać i uciec”.
Śmigurtowe u-kanie
W okolicach Limanowej, w drugi dzień Wielkanocy, chodzili słomiaki znani też jako dziady śmiguśne lub śmigurt. Byli nimi chłopcy poowijani w powrósła słomiane, z twarzami zasłoniętymi „maskarą” z lnianego płótna i w słomianych kołpakach na głowie. Dziad śmiguśny chodził zwykle w parze z babą, strojną w spódnicę ze źdźbeł słomianych i takiż gorset. Oboje mieli w rękach kije i słomiane opałki. Wędrując od domu do domu nic nie mówili, a stanąwszy przed progiem zaczynali tańczyć i u-kać: u-u-u-u. Zwyczajowo gospodarz oblewał ich wodą i obdarowywał jajkami, za co para wykonywała jeszcze jeden taniec. To zwyczaj wyrosły z magii wegetacyjnej, która miała wzmocnić urodzaj — stąd i strój słomiaków, i czas pojawiania się. Według legendy natomiast, para ta przedstawiała żydowskich wysłanników, którzy nie chcieli uwierzyć w zmartwychwstanie Chrystusa.
Dyngowanie rózeczkami
Dyngus inaczej? Według przewodnika Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach, tydzień przed Wielkanocą chłopcy wycinali gałązki jałowca i składali je do stodoły, aby wyschły i były bardziej kłujące. W poniedziałek wielkanocny już o wschodzie słońca przychodzili do gospodarza, chwalili Boga i śpiewali: „Po dyngusach, po dyngusach, ja Wam powiem o Chrystusach, o Chrystusach”. Gdy gospodarz otwierał drzwi chaty, następowało dyngowanie członków rodziny, a szczególnie dziewcząt. Bito je jałowcem po nogach, aby lepiej krążyła krew — dla zdrowia i zabawy. Gospodarza przekonywano zaś, że córki wyjdą za mąż, jeśli zostaną wydyngowane. Po zakończeniu dyngusa gospodarz częstował gości jajkami, plackiem, czasem winem. W trakcie poczęstunku składano mu życzenia świąteczne.
Na Kujawach zaś znane były przywoływki dyngusowe. Wczesnym rankiem, w poniedziałek wielkanocny, chłopcy szli w pole z muzyką, kilku wchodziło na drzewa i przywoływało dziewczęta: „Pierwszy numer ode dwora, jest tam dziewczyna ładna, urodna, do ludzi podobna. Niech się nie boji, bo Józek Kornecki za nią stoji”. Znaczyło to, że ten chłopak pójdzie do przywołanej dziewczyny i obleje ją wodą, a potem... starać się o nią będzie. Jeśli dziewczyna była nielubiana lub nieładna, przywoływka brzmiała inaczej: „Pierwszy numer ode dwora, jest tam dziewczyna ładna, modna, do psa podobna. Fura pyrzu do jej manyżu”. Po zakończeniu przywoływek, chłopcy szli do wsi na dyngus, a muzykanci... do karczmy.
W innych rejonach Kujaw przywoływki urządzano po południu w obecności całej wsi, tym samym — był to wyraz opinii publicznej o dziewczętach...
Pijany kurek i tracz
W latach 30. XX w. na Śląsku zwyczajowo chodziło się z żywym kogutem po dyngusie. Kilkunastoosobowy orszak „kurcarzy” — kawalerów liczących 16 do 30 lat, pod wodzą komendanta, z grajkami, sikawkami i „bocianami” — ciągnął wózek z kogutem i ruchomymi lalkami. Dwukołowy, czerwony wózek przybierano wstążkami, piórami i zielonymi gałązkami. W środku, na specjalnej osi mocowano ruchomy krążek z drewnianymi lalkami w strojach weselnych. W centralnym miejscu koła zaś sadzano koguta — spojonego wódką i karmionego ziarnami moczonymi w spirytusie, „aby siedział spokojnie, a piał często i głośno”. Wystrojeni kurcarze obchodzili wieś, odwiedzając domy, w których były panny na wydaniu. Śpiewali pieśni dyngusowe o zalotach i powiększaniu się rodziny: „A i wy dzieuchy, Złózta po seś grosy, Puścimy koguta Do jednej kokoszy, Bo ten nasz kogutek Nie na darmo skocy, Osiemnoście kurcąt Od razu wypłosy”. Chodzenie z kogutkiem — symbolem sił witalnych — było połączone z „zalecankami”, które niejednokrotnie kończyły się małżeństwem.
W domach bez dziewcząt, śpiewali pieśni wielkopostne, bo kogutek był przypomnieniem, że jego praprzodek zapiał na Zmartwychwstanie Pańskie... W zamian za występ kurcarze otrzymywali dary — świąteczne jedzenie. I ruszali w dalszą drogę, nierzadko oblani wodą przez czyhające za domem panny...
Górą, panocku!
Krakowski odpust Rękawka na Podgórzu jest od ponad 100 lat obchodzony w trzeci dzień Wielkanocy. Nazwa ponoć pochodzi z czasów sypania kopca Krakusa, na który ziemię noszono... w rękawach. Współczesna Rękawka kojarzy się głównie z kramami i plastikowymi zabawkami. A dawniej? Wiekowi krakowianie pamiętają słup wbity na Krzemionkach. W odpust smarowano go tłuszczem, by utrudnić wspinaczkę chłopcom, którzy chcieli dosięgnąć kiełbasy, sznurkiem umocowanej na szczycie. Jednak niektórzy tę zabawę odbierali jako... „anemiczną i mało ciekawą”. Konstanty Prek zanotował, że był na Rękawce z hrabią Arturem Potockim, który zakupił u przekupek mnóstwo towaru, i „rzucaliśmy go dzieciom, które razem z przekupkami błogosławiły naszą wspaniałość”. Estreicherówna zauważyła, że na początku zabawa na Rękawce polegała na rzucaniu z góry jajek, bułek, pierników, a nawet drobnych monet stojącym na dole ludziom. Bolesław Drobner zapamiętał Rękawkę z początku XX w.: „Odbywała się tam zabawa ludowa. Były i wspinania się na gładki słup w górę, były i skoki przez rowy, były huśtawki, ale uderzyło mnie nieprzyjemnie, kiedy pierwszy raz byłem tam jako sześciolatek, że z góry zrzucano chleb biedakom, którzy łapali go pod pagórkiem. Żebracy krzyczeli: «Górą panocku», żeby rzucano górą i żeby chleb nie spadał. Zwyczaj ten wydawał mi się nieludzkim”. Estreicherówna dodaje, że w 1851 r. syndyk miasta Podgórza kazał wytoczyć beczkę piwa i beczkę wódki i przy pomocy kilku pań częstował żebraków i ubogich. Uważała, że było to „niemoralne goszczenie ludu”...
Rękawka z biegiem czasu traciła popularność na rzecz odbywającego się na Zwierzyńcu Emausu. „Drugi dzień Wielkanocy popołudnie spędzano na Emausie — ale nie była to wtedy zabawa czysto ludowa. Łączono z tem odwiedziny kopca Kościuszki. Przez jakiś czas po zbudowaniu foryfikacji wolno go było w ogóle tylko w ten czas odwiedzać” — pisała Estreicherówna. Dla krakowian ten odpust był okazją do zakupu drewnianych zabawek, tzw. emausowych. Szczególnie zaś figurek kiwających się Żydów. W pobliżu kramów ustawiano huśtawki, karuzele, nie brakowało nigdy kataryniarza z papugą. Oba odpusty odbywają się i dziś...