Wolność gospodarcza nie ma charakteru absolutnego i podlega pewnym ograniczeniom.
Dopuszczalne ograniczenia stanowią jednak wyjątek od reguły i są na tyle istotne, że warunki ich zastosowania znalazły się w treści konstytucji.
Ograniczenie wolności działalności gospodarczej jest dopuszczalne tylko w drodze ustawy i tylko ze względu na ważny interes publiczny. Nie można zatem wyobrazić sobie sytuacji, w której ograniczenie swobody działalności gospodarczej zostaje wprowadzone rozporządzeniem ministra. Takie ograniczenie co do zasady byłoby niezgodne z prawem i nie mogłoby wiązać sądów a także innych organów publicznych.
Interes publiczny
Ograniczenie swobody działalności gospodarczej musi być poparte ważnym interesem publicznym — gdy wymagają tego względy bezpieczeństwa lub porządku publicznego bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej albo wolności i praw innych osób. I można je wprowadzić tylko w sytuacji, gdy w żaden inny sposób nie da się osiągnąć tych ważnych celów.
Historycznie państwo rezerwowało sobie wyłączność prowadzenia działalności w pewnych dziedzinach gospodarki, tych szczególnie dochodowych. W warunkach gospodarki rynkowej stanowi to zazwyczaj skromny wycinek całej działalności gospodarczej. Pewne branże są nadal objęte monopolem państwowym. W praktyce występuje monopol prawny, gdy ustawa wprost przewiduje, iż daną działalność podejmować może wyłącznie państwo, oraz monopol faktyczny, wynikający z decyzji organów administracji.
Prawny lub faktyczny
Przykładem monopolu prawnego może być prowadzenie i organizowanie gier liczbowych oraz loterii pieniężnych. Natomiast z monopolem faktycznym mamy do czynienia najczęściej przy tak zwanych monopolach naturalnych, które najczęściej występują w postaci monopoli sieciowych, tzn., gdy zakres działalności danego przedsiębiorstwa ograniczony jest jego infrastrukturą i ze względów ekonomicznych nie jest właściwe tworzenie konkurencyjnej sieci obok już istniejącej.
Monopolistą sieciowym jest na przykład PKP PLK oraz TP. Przedsiębiorcy ci posiadają rozbudowaną sieć linii kolejowych oraz sieci telekomunikacyjnych w Polsce. Nikt rozsądnie myślący nie zdecyduje się na decyzję, aby zbudować konkurencyjną sieć kolejową lub telekomunikacyjną w sąsiedztwie już istniejącej sieci. Jest to zarazem kosztowne i nieopłacalne.
Spośród innych ograniczeń prowadzenia działalności gospodarczej wymienić należy zakaz podejmowania działalności gospodarczej przez określone osoby. Wiąże się to z zajmowaniem przez nie określonych funkcji w państwie.
Dozwolona forma
Wiele aktów prawnych ogranicza również swobodę prowadzenia działalności gospodarczej, konkretyzując wyłącznie dozwoloną formę prawnoorganizacyjną prowadzenia tej działalności w określonej branży.
Najbardziej znanymi tego przykładami jest działalność bankowa, która prowadzona może być jedynie w formie spółki akcyjnej. Wyłącznie w formie spółki akcyjnej albo towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych można prowadzić działalność ubezpieczeniową. A działalność maklerska prowadzona może być wyłącznie przez podmioty wymienione w ustawie o obrocie instrumentami finansowymi.
Wymienione powyżej ograniczenia swobody prowadzenia działalności gospodarczej określa się mianem bezwzględnych. W prawie polskim występują również względne formy zakazów podejmowania działalności gospodarczej. Najczęściej stosowaną formą ograniczeń są zezwolenia i koncesje. Rzadziej spotyka się konieczność uzyskania licencji bądź uzyskania zgody właściwego organu administracji publicznej.
Formy podjęcia i prowadzenia działalności gospodarczej wymagają uzyskania wpisu do właściwego rejestru. Stanowią one jednak najmniejszy stopień ograniczenia i pomimo konieczności dokonania stosownego wpisu polegają one jedynie na poinformowaniu właściwego organu o podjęciu danej działalności, a poprzez ten fakt innych uczestników rynku.
Adam Krause, radca prawny, wspólnik w Kancelarii Nowakowski i Wspólnicy