Iran: Raj dla miłośników starożytnej historii. Skarbów perskiej kultury jeszcze nie zadeptali turyści.
Ani chaotyczny Teheran, ani malownicze Persepolis. Największe zaskoczenie to zderzenie mitów o niebezpiecznym kraju z codziennością.
Zima w Teheranie. Pochmurno, mokro, temperatura spada do kilku stopni. Zdarzają się też opady śniegu i nic nie wskazuje na to, że jesteśmy gdzieś daleko w Azji, na egzotycznej Wyżynie Irańskiej. Za to ruch uliczny i korki samochodowe są nieprawdopodobne — zupełnie nieporównywalne z jakimkolwiek polskim miastem.
Uliczny spektakl
Po trzypasmowych jezdniach suną bezładnie setki samochodów w czterech lub pięciu rzędach, zawracają, zatrzymują się, hamują z piskiem. Kierowcy próbują przedrzeć się jak najszybciej przez zatłoczone do granic możliwości jezdnie, zewsząd pojawiają się inne auta, chcące zawrócić, skręcić lub przystanąć na moment w miejscu absolutnie niewskazanym, a między nimi lawirują ludzie.
Ulice Teheranu nie zasypiają ani na chwilę. To, co się na nich dzieje, przypomina gigantyczny, niekończący się spektakl w wykonaniu setek tysięcy maszyn i pieszych. Ruch jest niebywały, lecz mimo pozornego chaosu wszystko odbywa się według ustalonych reguł. Słychać co prawda trąbienie, ale u kierowców nie widać złości ani tak powszechnej na naszych ulicach złośliwości czy agresji. Przeważają stare auta jednakowej marki oddalone od siebie o milimetry, tuż przed maskami samochodów wyskakują piesi przedzierający się w rozmaitych miejscach na przeciwną stronę jezdni, lecz wszystko jakoś porusza się do przodu i płynie w myśl zasady, kto pierwszy, ten lepszy. Jazda samochodem po mieście wymaga nieustannej uwagi, błyskawicznego refleksu i brawurowej wręcz odwagi.
Mity i fakty
Pierwsze, drugie, a nawet trzecie spojrzenie na Teheran nie zachwyca, choć w natłoku nowoczesnych budynków kryją się miejsca urzekające. Niektóre skwery i place zyskują na urodzie wieczorem, w sztucznym oświetleniu.
Pałac ostatniego szacha zaskakuje, nie tyle pięknem, ile stanem, w jakim go odnajduję. Olbrzymie sale przyjęć: jadalnia, gabinet, biblioteka i wiele innych pomieszczeń podziwiać można jedynie przez szyby sięgające na tyle wysoko, by trudno było zrobić przez nie zdjęcia. Kryształowe żyrandole, wykwintne zastawy, eleganckie meble, olbrzymie perskie dywany i jedwabne zasłony kontrastują z dość obskurnymi klatkami schodowymi wyłożonymi płytkami PCV.
Spacer po dwunastomilionowym Teheranie o każdej porze dnia jest bezpieczny, pomijając podnoszące adrenalinę przedzieranie się na drugą stronę ulicy. Europejski turysta witany jest wszędzie życzliwymi spojrzeniami i uśmiechem. Przechodnie często starają się zagadać lub po prostu pozdrowić cudzoziemca. Na ulicach innych wielkich irańskich miast, w słynnym Isfahanie czy Szirazie, jest równie bezpiecznie, wręcz sympatycznie. Zderzenie faktów z mitami z każdym dniem pobytu staje się coraz bardziej niewiarygodne. Iran, kojarzący się przeciętnemu Europejczykowi z piekłem na ziemi, jawi się przybyszowi jako piękny kraj, pełen przyjaznych, gościnnych ludzi i bezcennych zabytków.
Najbogatsze pod słońcem
Jakieś 900 kilometrów na południe od Teheranu, w prowincji Fars, niedaleko słynnego miasta Sziraz, wznoszą się ruiny najsłynniejszej starożytnej siedziby perskich królów — Persepolis. Budowę nowej stolicy imperium Achemenidów rozpoczął Dariusz Wielki. Persepolis — założone w 518 r. p.n.e. — było otoczone potrójnym murem z granitu, z pięknie rzeźbionymi pałacami.
Na sztucznie wzniesionej platformie, blisko 135 tys. mkw. i sięgającej 20 m wysokości, wciąż widać pozostałości siedzib królewskich. Najstarszą rezydencję zbudował Dariusz I. Ściany powstały z cegły zdobionej glazurowaną dekoracją, nawiązującą do osiągnięć sztuki babilońskiej.
Dariusz Wielki nie zdążył ukończyć budowy swej stolicy, a jego syn Kserkses postawił własny pałac i zaczął budowę największego budynku w Persepolis — sali tronowej zwanej Salą Stu Kolumn, którą ukończył Artakserkses I. Drzwi zespołu pałacowego były drewniane, obite złotymi i srebrnymi blachami, a ściany wewnętrzne wyłożone specjalnością Persji — glazurowanymi taflami w kolorach nieba i złota. Tafle układały się w podobizny Nieśmiertelnych (gwardii królewskiej) i skrzydlatych lwów. Co ciekawe, Persepolis miało kanalizację i bieżącą wodę, doprowadzaną ze studni leżącej pod miastem. Persepolis było stolicą rytualną i dla cudzoziemców owianą tajemnicą.
Największą zachowaną ozdobą pałacu są płaskorzeźby biegnące wzdłuż ścian i schodów. Wyobrażają one procesje ludzi biorących udział w uroczystościach religijnych i świeckich. Każdy z idących niesie dary królowi. Wśród wyrzeźbionych postaci znajdują się przedstawiciele wszystkich ludów zamieszkujących olbrzymie imperium.
Gdzieniegdzie zachowały się także kamienne kolumny, które miały głowice złożone z dwóch zwierzęcych głów — często były to głowy byków. Za czasów Kserksesa, wykonano także monumentalną bramę zwaną Bramą Wszystkich Ludów. Strzegły jej rzeźby skrzydlatych byków. Właśnie przez ową bramę wkraczamy na rozległy teren, po którym wędrować można godzinami.
Amatorów historii starożytnej z pewnością zadziwi i zachwyci, że przybywającym do Persepolis o każdej porze dnia czy roku nie grozi stanie w kolejce turystów. Niektórzy zwiedzający nie kryją jednak rozczarowania podczas samodzielnej wędrówki wśród ruin Persepolis. Toż to nic innego, jak wielka kupa kamienia i cegieł — usłyszałam od grupki przypadkowych turystów. Miejsce należy koniecznie zwiedzać z przewodnikiem, i to takim, który umiejętnie wprowadzi w zawiłości historii starożytnej.
Persepolis miało być ongiś najbogatszym miastem pod słońcem, w którego skarbcu zgromadzono tony srebra i złota. Imperium Achemenidów przez ponad dwa stulecia, poczynając od VI w p.n.e., stanowiło potęgę na Wschodzie — ich państwo sięgało od Azji Środkowej po Egipt i od zachodniej Azji Mniejszej po północne Indie. Do jego upadku przyczynił się dopiero Aleksander Wielki. Według przekazów historycznych, Aleksander Macedoński, podchodząc pod mury Persepolis w styczniu 330 r. p.n.e., przedstawił je swoim żołnierzom jako największego wroga spośród miast Azji. Prawdopodobnie dlatego pozwolił żołdakom splądrować miasto. Sam wywiózł skarbiec, w którym było ponoć 2,5 tony złota gromadzonego od czasów Cyrusa, założyciela imperium.
Potęga dynastii
Zwiedzanie Persepolis, zabytku znajdującego się na liście światowego dziedzictwa UNESCO od 1979 roku, byłoby niekompletne bez dotarcia do położonej niedaleko perskiej Doliny Królów — Naghsz-e Rostam. Na stromym urwisku wykuto w skalnej ścianie, wysoko nad ziemią, komorowe groby władców perskich z dynastii Achemenidów (VI-V w. p.n.e.), między innymi Dariusza I Wielkiego i jego syna Kserksesa. Fasady grobowców tworzą wielkie nisze w kształcie krzyża i ozdobione są płaskorzeźbami. Zadziwia i zachwyca kunszt starożytnych rzeźbiarzy. Część środkowa stanowi wejście do komory grobowej, wykonanej w formie płaskorzeźby, przedstawiającej portyk pałacu królewskiego. Komora grobowa to proste pomieszczenie z wgłębieniami w posadzce, przeznaczonymi na miejsca pochówku króla i członków jego rodziny.
Monumentalne dzieła, które wciąż podziwiają nieliczni. Pod grobowcami władców perskich kręci się zaledwie kilka osób. Jakże tu inna atmosfera niż w egipskiej Dolinie Królów. Czyżby Achemenidzi byli prawdziwymi wybrańcami bogów, których wiecznego odpoczynku nie zmąci nawet nasze szalone tysiąclecie?