„A ty Betlejem, ziemio Judy, nie jesteś zgoła najlichsze (...), albowiem z ciebie wyjdzie władca, który będzie pasterzem ludu mego, Izraela” (Mi 5,1).
Gwiazda, która zabłysła na niebie w chwili narodzin Jezusa, przywiodła mędrców ze Wschodu na peryferia Cesarstwa Rzymskiego — do Betlejem. Tu, w ubogiej stajence, wśród zwierząt, w ciszy i pokorze, przyszedł na świat Chrystus. Tak głosi Ewangelia św. Mateusza...
Cząstka świętości
Na pamiątkę tego zdarzenia, zrobiona ze srebra betlejemska gwiazda spoczęła na białym marmurze posadzki Groty Narodzenia, w podziemiach Bazyliki Narodzenia Pańskiego w Betlejem. W ciągu wieków narosły wokół niej konflikty — prawosławni Grecy usunęli ją, gdy zajęli bazylikę. W 1717 r. świątynię odzyskali katolicy i umieścili nową, 14-ramienną gwiazdę z napisem: „Hic de Virginae Maria Jesus Christus natus est” (tu narodził się z dziewicy Maryi Jezus Chrystus) — jej promienie przypominają genealogię Jezusa Chrystusa. Jednak i tę Grecy zdjęli (w 1847 r). Protest ambasadora Francji — w imieniu łacińskich narodów Europy — sprawił, że w 1853 r. wróciła na miejsce.
— Pielgrzymi klękają i z czcią całują gwiazdę. Modlą się przy niej i dotykają rękoma wierząc, że uzdrawia. Święcą też drobne przedmioty kupione jako pamiątki. Powszechne jest bowiem przekonanie, że gdy krzyżyki, świeczniki, gwiazdki, różańce, wodę święconą itd. przeciągnie się nad gwiazdą, to jej świętość przejdzie na nie. Ja kupiłam dwa różańce. Pewnie, że je poświęciłam! — wspomina Renata Zawadzka, fotograf i podróżnik.
Do Groty Narodzenia (12 m długości, 3,5 m szerokości, około 3 m wysokości) schodzi się po wąskich stopniach z obu stron chóru Bazyliki Narodzenia. Pierwszą z dwóch nisz uważa się za miejsce, gdzie Chrystus przyszedł na świat. Obwieszona lampami oliwnymi i zasłonami kryje srebrną gwiazdę pod ołtarzem. Katolicy nie mają prawa celebrować tu mszy świętej (utrzymują jedynie 4 z 15 płonących, srebrnych lamp oliwnych). Robią to w drugiej z nisz — Kaplicy Żłóbka i Pokłonu Trzech Króli — którą opiekują się ojcowie franciszkanie. Jej ściany i sklepienie tworzą szare, wapienne skały — tylko wyżłobienie przy ścianie, gdzie stał żłóbek Dzieciątka Jezus, pokryto białym marmurem. Uczestnictwo w odprawianej tu mszy św. jest niezwykłym przeżyciem. To jak średniowieczne widowisko — z gregoriańskimi śpiewami zakapturzonych mnichów, w dymie kadzideł, z modłami po łacinie...
Wrota pokory
Przez wieki po narodzinach Chrystusa w Betlejem szerzyło się pogaństwo. Jak pisał św. Hieronim, posąg greckiego bożka Adonisa ustawiono „w grocie, w której niegdyś kwilił maleńki Jezus”. Dopiero po 313 r., gdy chrześcijanie mogli już swobodnie wyznawać swą wiarę, do Betlejem przybyła św. Helena, matka cesarza Konstantyna Wielkiego. Dzięki staraniom cesarskiej pary w 326 r. wzniesiono kościół nad Grotą Narodzenia, która tworzy podziemną kryptę pod głównym ołtarzem świątyni. Bazylika Narodzenia Pańskiego to jedna z najstarszych chrześcijańskich świątyń, w której wciąż odprawia się nabożeństwa. W ciągu wieków kościół był odnawiany i rozbudowywany — wznoszono coraz to nowe kaplice i klasztory. W 540 r. odrestaurował go cesarz Justynian, potem (w XII w.) krzyżowcy. Przejęli świątynię w 1099 r. — tutaj koronowali swych królów. Bazylika przetrwała zawieruchy dziejowe Ziemi Świętej — oszczędzili ją nawet Persowie (w 614 r.). Bo w postaciach Trzech Mędrców na frontonie rozpoznali swych ziomków... Także Arabowie za czasów Saladyna odnosili się do niej z szacunkiem. Dopiero w XIII w. — po pokonaniu egipskiego sułtana przez Mameluków — rozpoczęła się profanacja i plądrowanie świątyni. Uległa też trzęsieniu ziemi w 1834 r. i pożarowi w 1869 r. Dziś ma wystrój obrządku prawosławnego. Liczy 54 m długości i 26 m szerokości. Od 1852 r. nadzór nad bazyliką sprawują kościoły: grecki prawosławny, ormiański i rzymskokatolicki.
— Wchodzi się z prostokątnego placu, otoczonego z jednej strony murami klasztoru prawosławnego, z drugiej — zakonu franciszkanów. Wejście zaskakuje. Jest ciemne i tak niskie — zaledwie 1,25 m — że trzeba pochylić głowę, oddając pierwszy pokłon w świętym miejscu. Dlatego zwane jest wrotami pokory... Po okazałej bramie został tylko ślad: zmniejszono ją specjalnie, bo muzułmanie bezcześcili świątynię, wjeżdżając do niej konno. Sama bazylika to pustawa, dostojna budowla bez śladu jarmarcznego nastroju, typowego dla miejsc tłumnie odwiedzanych przez turystów. Cztery rzędy korynckich kolumn z różowego marmuru dzielą kościół na pięć naw. Ale wszystko, co najciekawsze, znajduje się w podziemiach... — opowiada Andrzej Mazurkiewicz, fotograf i podróżnik.
Kropla mleka
Wśród przylegających do bazyliki klasztorów i kościołów — ormiańskich, prawosławnych i katolickich — najbardziej znana jest XIX-wieczna Bazylika św. Katarzyny z tzw. żłóbkiem hiszpańskim ze słynną figurką Dzieciątka Jezus. Odprawiana tu pasterka transmitowana jest na cały świat. W świątyni znajduje się również zejście do podziemnych grot (dziś kaplic) sąsiadujących z Grotą Bożego Narodzenia. Są one związane ze św. Hieronimem, jednym z najwybitniejszych uczonych chrześcijańskich IV w. W 385 r. przybył do Betlejem i zamieszkał wraz z kilkoma mnichami przy Grocie Bożego Narodzenia. Tu powstało dzieło jego życia: przekład Starego Testamentu z hebrajskiego i aramejskiego na łacinę, zwane „Wulgatą” (tłumaczeniem popularnym).
— Na mnie największe wrażenie zrobiła jednak Grota Mleczna, położona jakieś 300 m od Bazyliki Narodzenia. Klimatyczne, nastrojowe miejsce, okopcone dymem świec. Ale wystarczy skrobnąć, by ze ścian sypnął się biały pył! Wedle legendy, gdy Maryja karmiła tu Jezusa podczas ucieczki do Egiptu, kropla mleka spadła na skałę, barwiąc grotę na biało. Dziś jest franciszkańską kaplicą ozdobioną wizerunkami Matki Bożej z Dzieciątkiem. Ich twarze mają arabskie rysy... Arabki-chrześcijanki modlą się tu, by nie zabrakło im mleka do wykarmienia dzieci. Pielgrzymi zaś kupują porcje sproszkowanego, białego kamienia — dodaje Andrzej Mazurkiewicz.
Do groty idzie się ulicą Milk Grotto — cóż, w Betlejem niezliczone miejsca przyjęły nazwę od Bożego Narodzenia: Plac Żłóbka, ulica Żłóbka, ulica Gwiazdy, ulica Pasterzy... Są nawet dwa Pola Pasterzy, 2 km na wschód od miasta. Znajdzie się tam groty, w których pasterze ujrzeć mieli anioła zwiastującego im narodzenie Chrystusa. Pole katolickie to ogromny ogród z franciszkańską kaplicą z 1953 r., stylizowaną na pasterski namiot. Wyznawcy prawosławia modlą się zaś w pochodzącym z V w. kościele w jaskini.
Okolice Betlejem obfitują w atrakcje — warto zwiedzić również klasztor Mar Saba na Pustyni Judzkiej, czy Herodium: pałac — twierdzę Heroda Wielkiego. Zbudował go na sztucznym wzniesieniu przypominającym wulkaniczny stożek. Tam też został pochowany. Ze szczytu wzgórza roztacza się wspaniały widok.
Dom chleba
Historia Betlejem zaczyna się na długo przed narodzeniem Chrystusa. Tu zmarła Rachela, żona patriarchy Jakuba, uważana za jedną z pramatek narodu Izraela. Tu poznali się i pobrali pradziadowie króla Dawida: Booza i Rut, pochodząca z krainy Moabu. Tu wreszcie urodził się Dawid, pasterz i późniejszy król Izraela. Prorok Samuel namaścił władcę w jego rodzinnym mieście — Betlejem zwano więc miastem Dawida, choć jego hebrajska nazwa (Beit Lechem) znaczy: Dom Chleba. Czy można więc się dziwić, że narodził się tu również Ten, który powiedział o sobie: „Jam jest chleb życia”? (J 6, 35).
Miasto leży na wzgórzach, w otoczeniu żyznych dolin bogatych w źródła słodkiej wody. Okoliczne miejscowości mają więc w nazwie słowo Ain: źródło (Ain Salek, Ain Etan, Ain Dirus itd.). Mieszkańcom nie brakło plonów — Betlejem znano również pod imieniem Efrata: kraina owoców.
— Do grobu Racheli, przy wjeździe do miasta, pielgrzymują kobiety różnych wyznań. Modlą się o potomstwo, siłę, rozwiązanie małżeńskich problemów... To prosty, bielony budynek wzniesiony przez sir Mosesa Montefiore w 1860 r. Miejsce ważne dla wyznawców wielu religii. Jak i całe Betlejem. Można by się więc spodziewać, że będzie miastem pokoju. A stało się przedmiotem przetargów. Przygnębiające — uważa dr Hanna Bogacka, psychoterapeutka i niezależny konsultant ds. HR.
Bo w Betlejem wciąż słychać echa zdarzeń sprzed dwóch lat. W 2002 r. grupa palestyńskich partyzantów wdarła się do Bazyliki Narodzenia. W starciach zginęło kilkunastu Palestyńczyków i kilku zakonników opiekujących się świątynią. Po uwolnieniu kościoła odkryto w nim ładunki wybuchowe... A Betlejem znalazło się pod zaostrzoną kontrolą (blokada dróg i okresowe wprowadzanie godziny policyjnej).
Nowa nadzieja
Jednak 24 listopada agencje (PAP, AFP, dpa) podały, że podczas pierwszego od ponad roku oficjalnego spotkania izraelsko-palestyńskiego osiągnięto porozumienie w sprawie „ułatwień w ruchu turystycznym do Betlejem w czasie świąt Bożego Narodzenia”. Zawarto także umowę o wspólnym rozwoju turystyki na Bliskim Wschodzie. Podpisali ją w Jerozolimie Gideon Ezra, izraelski minister turystyki, i Mitri Abu Ait, jego palestyński odpowiednik. Wzywa ona chrześcijańskich pielgrzymów, by podczas świąt Bożego Narodzenia odwiedzali Betlejem — Izrael i Palestyńczycy mają dołożyć starań, by przybysze czuli się bezpiecznie. Czy ten apel odniósł skutek? Z pewnością wielu pielgrzymów — nie bacząc na sytuację w regionie — powtórzyło dziś za pasterzami: „Pójdźmy do Betlejem i zobaczmy, co się tam zdarzyło i o czym nam Pan oznajmił” (Łk 2,15-20).