Bez cenowej litości

Jacek Zalewski
opublikowano: 2011-06-07 00:00

Trójstopniowy podział administracyjny kraju przywrócony został 1 stycznia 1999 r., ale szybko okazało się, że związana z nim liczba stanowisk urzędniczych… nie wystarcza. Nie licząc administracji specjalistycznej (leśnej, wodnej, geologicznej etc.), poza szczeblem centralnym funkcjonują w Polsce aż cztery: urzędy wojewódzkie i osobne marszałkowskie, ich delegatury w byłych miastach wojewódzkich, starostwa powiatowe oraz urzędy gminne.

Od kilku lat dojrzewa idea utworzenia jeszcze aglomeracji, czyli kolejnej struktury, wcale nie pokrywającej się z siatką powiatową! W obecnym stanie prawnym bez problemów mogą być tworzone związki komunalne i samorządowe porozumienia celowe, np. komunikacyjne czy wodno-kanalizacyjne, ale dla idei aglomeracji to za mało. Najsłabszym punktem projektu są oczywiście pieniądze, ponieważ zabiedzone powiaty i gminy nie oddadzą aglomeracjom ani grosza ze swoich i tak skromnych źródeł dochodów.

Kością niezgody pozostaje także liczba hipotetycznych aglomeracji. W Polsce ukształtowały się tylko dwie z prawdziwego zdarzenia — potężna Warszawa z satelitami oraz bardziej zrównoważona wewnętrznie Silesia, czyli Katowice z kilkunastoma pobliskimi dużymi miastami. Wypada jeszcze dodać Kraków, Łódź, Wrocław, Poznań i Trójmiasto z okolicami. Ale nie czują się gorsze Lublin czy Olsztyn, ba, nawet Kalisz czy Siedlce. Sprowadzanie aglomeracji coraz niżej prowadzi do jej karykatury, np. na niedawnym II Kongresie Regionów w Świdnicy przyjęto postulat, by ustawa aglomeracyjna dotyczyła… wszystkich miast prezydenckich, których jest więcej niż tych na prawach powiatów. Powodem takich wypaczeń jest mit, że aglomeracja na pewno otrzyma dodatkowe pieniądze.

Przy okazji wprowadzania w 1998 r. trzystopniowego podziału, wszystkie degradowane stolice małych województw otrzymały możliwość zostania miastami na prawach powiatu. Rozsądek wykazali jedynie radni Ciechanowa, Piły i Sieradza, którzy za taką marchewkę podziękowali. Po pierwszej kadencji zrezygnował także Wałbrzych. Ale wokół pozostałych miast z mocarstwowymi ambicjami wciąż istnieją osobne powiaty pierścieniowe. Nieskuteczna okazuje się zachęta finansowa — powiat powstający w wyniku połączenia przez pięć lat otrzymuje większy o pięć punktów udział we wpłacanym przez jego mieszkańców PIT, czyli 15,25 proc. zamiast 10,25. Notabene identyczny mechanizm premiuje łączące się gminy, które dostają 44,34 zamiast 39,34 proc. — i jest podobnie nieskuteczny, bo samorządy podejmują tylko inicjatywy dzielenia gmin.

I bez ustawy aglomeracyjnej, a nawet bez tworzenia formalnych związków komunalnych, samorządowe jednostki wiążą się naturalnymi nićmi. Na przykład Warszawa od lat wysuwa poza swe rogatki linie komunikacyjne, a w niektórych miejscach także przewody wodno-kanalizacyjne. Niestety, jest to komercyjna oferta stołecznych spółek dla obcych im klientów z sąsiednich gmin, traktowanych bez cenowej litości. Ilustruje to wykres obok, obrazujący dynamikę świeżo uchwalonej przez Radę Warszawy, od razu w trzech etapach, podwyżki cen okresowych biletów komunikacji. Umiarkowanie wznoszące się linie niebieskie to strefa 1 pokrywająca się z granicami stolicy, a zadarte do góry linie czerwone to przejazdy w strefie 2, kilka kilometrów poza Warszawę.