Z jednej strony wciąż słyszymy o tym, że akcje są niedowartościowane, kryzys zadłużeniowy dzięki lepszym danym makro z USA i niestandardowemu luzowaniu ilościowemu z EBC (LTRO) już nie jest aż taki straszny. Z drugiej jednak strony, na rynku znajduje się wiele spółek, które notowane są powyżej cen docelowych rekomendowanych przez analityków finansowych. Kto ma rację?
Aby odpowiedzieć na pytanie tytułowe tego artykułu sięgnijmy do badań Profesora Philipa Tetlocka, psychologa z Univeristy of Pensylvania (USA). Zanim jednak to zrobimy przyjrzyjmy się rekomendacjom domów maklerskich dotyczących akcji notowanych na GPW ze stycznia 2011 roku:

TABELA: Ocena skuteczności rekomendacji domów maklerskich wydanych w styczniu 2011 roku, źródło: opracowanie własne na podstawie www.bankier.pl
W powyższej tabeli przedstawiono zbiór 102 rekomendacji wydanych przez domy maklerskie w styczniu 2011 roku. Okres badawczy został wybrany ze względu na specyfikę rekomendacji, które zgodnie z praktykami domów maklerskich aktualizowane są właśnie co najmniej raz na 12 miesięcy. Algorytm oceny skuteczności był następujący, rekomendacje pozytywne (kupuj, powyżej rynku, akumuluj) były uznawane za błędne jeśli cena aktualna była o 15 proc. niższa od ceny docelowej, w przypadku rekomendacji negatywnych (sprzedaj, poniżej rynku, redukuj) były one uznawane za nieskuteczne jeśli cena aktualna była wyższa o 15 proc. od ceny docelowej. Rekomendacje neutralne (trzymaj, neutralnie) były uznane za błędne w przypadku różnicy ceny aktualnej od docelowej większej niż 15 proc.
Jak widać, w powyższym teście przyjęto margines błędu na poziomie 15 proc. tzn., że jeżeli na przykład cena aktualna dla spółki z rekomendacją kupuj była niższa od ceny docelowej o mniej niż 15 proc. to rekomendacja była oceniana jako skuteczna. Jak wynika z powyższej tabeli jedynie 31 rekomendacji ze wszystkich 102 można uznać za przydatne, wszystkie pozostałe były ocenione negatywnie przez opisany powyżej algorytm. W niektórych przypadkach zastosowanie się do części rekomendacji pozytywnych mogło doprowadzić portfel do ruiny. Na usprawiedliwienie domów maklerskich można powiedzieć, że w badanym okresie, w sierpniu 2011 roku, doszło do krachu na giełdach w związku z obawami o zadłużenie USA oraz nasilającym się kryzysem fiskalnym w strefie euro. Z drugiej jednak strony takie sytuacje w ostatnich latach są chlebem powszednim na rynkach finansowych (takie ryzyko powinno być ujęte w cenach), a od sierpniowego dołka przykładowo indeks sWIG80 zdążył odrobić niecałe 30 proc.
Jeśli powiększylibyśmy margines błędu do 20 proc. rekomendacje domów maklerskich sprawdziłyby się w 41 przypadkach na 103, przy buforze bezpieczeństwa 30 proc., skutecznie prognozowałoby 59 rekomendacji, margines 30 proc. wydaje się być jednak dość duży, który inwestor stosowałby się do rekomendacji kupuj z pełną świadomością, że rekomendowana spółka może utracić 30 proc. swojej wartości? Gwoli przyzwoitości należy jeszcze dodać, że od stycznia 2011 roku część wymienionych powyżej rekomendacji uległa aktualizacji, czego nie uwzględnia tabela powyżej. Powyższa analiza miała jedynie pokazać zarys skuteczności rekomendacji domów maklerskich, zademonstrować, że prognozowanie w okresie 12 miesięcy jest niezwykle trudne, niemal niemożliwe. Aktualizacje rekomendacji są natomiast swego rodzaju „nadganianiem rynku,” obniżka ocen perspektyw poszczególnych spółek „po” sierpniowym krachu ma marginalną użyteczność.
Badania profesora Tetlocka
Przejdźmy teraz do wspomnianych w pierwszym akapicie badań profesor Tetlocka, który w swojej publikacji „Expert Political Judgment: How Good Is It? How Can We Know?" przedstawił wyniki badań opinii 284 szeroko rozumianych ekspertów politycznych, ekonomicznych na temat przyszłych wydarzeń gospodarczych, badania te obejmowały 20 letni okres, liczyły około 28 000 obserwacji co wskazuje na ich statystyczną istotność. Pytania dotyczyły sytuacji gospodarczo-politycznych, przykładowo: czy apartheid zakończy się pokojem (TAK/NIE), czy Unia Sowiecka się rozpadnie (TAK/NIE), na jakim poziomie w stosunku do PKB będzie dług publiczny USA (wyższym, tym samym, niższym). Wszystkie pytania miały charakter zamknięty, odpowiedzi dotyczyły jedynie ogólnych relacji, nie pytano o stosunek dług/PKB, lecz jedynie o tendecję. Grupę badawczą stanowili dziennikarze, analitycy finansowi, politolodzy, ludzie biznesu etc.
Ekonomia jest bądź co bądź nauką społeczną, rynki finansowe są sumą decyzji milionów ludzi, którzy z natury nie są istotami doskonałymi, często mylą się, postępują irracjonalnie wbrew założeniom, na których opiera się obecny paradygmat finansowy. Badaniami nad ludzką irracjonalnością zajmują się finanse behawioralne. Czy te ułomności dotyczą również specjalistów, analityków domów maklerskich, którzy wyceną giełdową zajmują się zawodowo? Oczywiście.
Jakie wnioski płyną z badań Tetlocka?
W swoich badaniach profesor podzielił ankietowanych na różne podgrupy celem sprawdzenia jakie cechy danych prób wpływają na zdolności prognostyczne. Wniosek z badań jest następujący, eksperci, tzn. osoby zajmujące się sporządzaniem prognoz zawodowo nie osiągali lepszych rezultatów od osób „spoza rynku”, rekomendacje spółek sporządzane przez analityków finansowych domów maklerskich nie mają specjalnie większej wartości od prognoz osób, które interesują się giełdą amatorsko. W pewnym sensie, czasem prognozy analityków można byłoby traktować jako antywskaźnik – postępując odwrotnie do rekomendacji analityków osiągałoby się lepsze wyniki niż działając zgodnie z ich prognozami.
Ciekawą częścią badań profesora Tetlocka było sprawdzenie poszczególnych korelacji zachodzących w różnych podgrupach. Otóż, okazało się, że istnieje korelacja zachodząca pomiędzy trafnością prognoz analityków, a ich reputacją, medialnością i pewnością siebie. Okazuje się, że osoby medialne cechują się przeciętnie niższymi zdolnościami prognostycznymi od osób „niemedialnych.” Autorytety, ekonomiści o wyrobionej renomie często goszczący w mediach prawdopodobnie przez swoją sławę, nadmierną pewność siebie, pychę cechują się niską trafnością prognoz.
Kolejną częścią badań było podzielnie grupy badawczej na dwie kategorie pod względem cech osobowości, nawiązując do eseju znanego XX-wiecznego filozofa Isaiaha Berlina ankietowani zostali podzieleni na „lisy” oraz „jeże.” Lisy to osoby cechujące się dużą samokrytyką, świadomi oraz akceptujący swoje ułomności, lisy nie są wyznawcami jednej szkoły ekonomicznej, zwolennikami jednej teorii, są elastyczni, potrafią zaaklimatyzować się do nowych warunków. Lisy potrafią przyznać się do błędu, a wszystkie swoje niepowodzenia nazywają doświadczeniem, nie myli się ten co nic nie robi. Lisy często zmieniają swoje zdanie, opinie pod wpływem napływających informacji. Przykładem lisa jest George Soros.
Jeże to wręcz fanatyczni wyznawcy "Jedynej Słusznej Szkoły", są medialni, często pokazują się w telewizji, gdzie głoszą swoje charyzmatyczne i „populistyczne” idee (im bardziej katastroficzne tym większa popularność jeża). Jeże zachowują się jakby znali „Boży plan,” którego reszta osób nie dostrzega, są częstymi ofiarami błędu konfirmacji, tzn. wszędzie szukają argumentów potwierdzających słuszność ich tezy ignorując wszelkie argumenty sprzeczne z ich ideą (efekt zaprzeczenia). Jeża możemy poznać po ogromnej pewności siebie, efektownych sloganach, hasłach.
Profesor Tetlock zwrócił uwagę na zwroty po jakich możemy rozpoznać lisa i jeża. Lis świadomy skomplikowanych procesów i ułomności swoich zdolności prognostycznych używa zwrotów warunkowych (jeżeli, pod warunkiem, prawdopodobnie), często wskazują na poczynione założenia oraz alternatywne scenariusze. Jeże natomiast zachowują się i wysławiają jak gdyby byli nieomylni, emanuje od nich ogromna pewność siebie, swoje prognozy wygłaszają bez żadnego wahania jakby rzeczą oczywistą była ich realizacja.
Bardzo ciekawy jest mechanizm zdobywania popularności przez jeże. Ich prognozy dotyczą rzeczy wielkich, jak np. wybuch kryzysu finansowego. Osoba, która „przepowie” tak ważne wydarzenie do końca życia może szczycić się przydomkiem „ekonomista, który trafnie przewidział kryzys finansowy” (zauważyliście, że to hasło pojawia się w niemal każdym artykule o Roubinim?). Problem jest taki, że prócz tej jednej „wielkiej przepowiedni” znani ekonomiści nie mają się czym pochwalić, co więcej, większość pozostałych prognoz jest albo fałszywym alarmem, lub wręcz najzwyczajniej w świecie błędna. Doskonałym przykładem jest wcześniej mało znany, obecnie „ekonomista, który przewidział kryzys finansowy” – Peter Schiff, którego wszystkie pozostałe prognozy można wrzucić do kosza lub należy potraktować je jako anty-wskaźnik. Większość kreślonych przez niego scenariuszy zrealizowała się dokładnie odwrotnie niż przewidział.
Analitycy domów maklerskich nie posiadają niemal żadnej przewagi w zdolnościach prognostycznych nad innymi uczestnikami rynków finansowych, którzy inwestowaniem zajmują się nieprofesjonalnie. Często używa się określenia, że rekomendacje „nadganiają rynek,” odwrotnie od swojego przeznaczenie, tzn. dyskontowania przyszłości. Kierując się rekomendacjami nie osiągniemy lepszych wyników niż szeroki rynek, co gorsza – prognozy formułowane przez jeże, czyli najbardziej medialnych ekonomistów, należy traktować jako anty-wskaźnik, postępować odwrotnie niż zalecają.
Okazuje się, że lepszą strategią niż inwestowanie zgodnie z rekomendacjami domów maklerskich jest losowe wybieranie spółek, przysłowiowy szympans ma lepsze „zdolności prognostyczne” od wykształconego analityka finansowego.
Przemysław Zając, Investio.pl
