Nasze prawo medialne nie przystaje do rzeczywistości i hamuje rozwój. Dlatego wymaga gruntownej przebudowy.
Politycy ze wszystkich ugrupowań szermują słowem „rynek”. Łatwo się używa haseł dobrze brzmiących (zwłaszcza w uszach wyborców), trudniej się je realizuje. Oczywiście zakładając, że posługujący się nimi rozumieją, o czym mówią.
Ostatnie założenie wydaje się zbyt optymistyczne, jeżeli chodzi o rynek mediów elektronicznych. Nie tylko nie dostrzega się związków funkcjonujących na tym rynku podmiotów z gospodarką, ale w większości wypadków „rynek” utożsamia się z bazarem, na którym odbywają się polityczne targi o obsadę stanowisk w mediach publicznych. Zresztą media komercyjne postrzega się również w kategoriach propagandowych, tyle tylko że w odróżnieniu od nadawców publicznych nie ma na nie bezpośredniego przełożenia politycznego, co niejednemu spędzało i zapewne spędza sens z powiek. W rezultacie nasze władze konsekwentnie po macoszemu odnoszą się do rodzimego rynku mediów elektronicznych rozumianych jako obszar działalności gospodarczej. Będąca zaś głównym regulatorem tego rynku KRRiT swoją efektywną rolę ograniczyła obecnie do ukształtowania składów personalnych rad nadzorczych publicznej radiofonii i telewizji. Oczywiście takich, które gwarantują odpowiedni parytet polityczny w zarządach.
Unia nam ucieka
Inaczej jest w Europie. Tam sferę tę bardzo się docenia. Cieszy się ona dużym zainteresowaniem nie tylko poszczególnych rządów krajowych, ale też struktur działających w ramach Unii Europejskiej.
Polityka wspólnotowa traktuje media głównie jak jeden z działów gospodarki i określa jako „usługi w ogólnym interesie gospodarczym”. Jednym z podstawowych założeń przyjętej w marcu 2000 r. strategii lizbońskiej, będącej obecnie najważniejszym programem społeczno-gospodarczym UE, jest postrzeganie komunikacji elektronicznej (tj. zbiorczo telekomunikacji i mediów elektronicznych) jako narzędzia tworzącego społeczeństwo informacyjne oraz gospodarkę opartą na wiedzy. Warunkiem skutecznego stosowania tego narzędzia ma być liberalizacja rynku. Zasadniczym elementem strategii lizbońskiej stało się opracowanie i wdrożenie zupełnie nowego pakietu regulacyjnego obejmującego jednolitymi przepisami cały sektor komunikacji elektronicznej: mediów, telekomunikacji i teleinformatyki.
Zapomniany sektor
U nas temat traktuje się zupełnie marginalnie, czego jaskrawym dowodem jest choćby pomijanie go w naszych narodowych planach i strategiach rozwoju. Musi to z czasem doprowadzić (właściwie już doprowadziło) do osłabienia naszych możliwości w tym zakresie i, co najzupełniej logiczne, do pozbawienia rodzimego rynku skutecznych środków obrony przed konkurencją zagraniczną.
Skromne możliwości, jakie daje tutaj ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów, są dalece niewystarczające. Ustawa o radiofonii i telewizji nie daje zaś w tym zakresie żadnych narzędzi. Nie chodzi tu tylko o stworzenie przepisów prawnych „blokujących” obcy kapitał w nieskrępowanym przejmowaniu nadawców działających na polskim rynku (choć i takich przepisów, np. w sferze nadmiernej koncentracji mediów, z pewnością nam brakuje).
Kwestią co najmniej równorzędną jest stworzenie takich warunków rozwoju sektora audiowizualnego (w tym radiowo-telewizyjnego), aby gwarantował utrzymanie się rodzimych podmiotów na polskim rynku. Inaczej mówiąc — aby uznać polskich nadawców i producentów programów za ważnych ze względu na rozwój gospodarczy państwa i przedsiębiorców niezbędnych dla jego rozwoju kulturowego, którym stwarza się odpowiednie warunki działania.
Polityka państwa w omawianym zakresie powinna łączyć w sobie cele polityki publicznej realizowane wobec mediów elektronicznych z ochroną swobody działalności gospodarczej w tej dziedzinie oraz troskę o wyzwolenie gospodarczych i technologicznych możliwości mediów elektronicznych.
Tymczasem przed postulowaną w UE liberalizacją bronimy się bardzo skutecznie. Świadczą o tym przestarzałe przepisy prawa, utrudniające życie przedsiębiorcom. Chodzi zarówno o nasze „ustawy medialne” (prawo telekomunikacyjne i —przede wszystkim — ustawę o radiofonii i telewizji) jak i o ustawę z 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej. Ta ostatnia — czego powszechnie sobie raczej nie uświadamiamy — ma przecież bardzo istotne znaczenie dla funkcjonowania sektora audiowizualnego, a o swobodzie działalności gospodarczej jest tu mowa głównie w jej tytule.
Nie tylko radio i telewizja
Dynamiczny rozwój światowego rynku mediów elektronicznych, pojawienie się na nim nowych, przenikających się środków przekazu i łączności, tworzy obecnie bardzo złożoną rzeczywistość. Obowiązujący u nas system regulacyjny w sferze masowego komunikowania jest ciągle zorientowany na utożsamianie mediów elektronicznych z radiem i telewizją, chociaż dotychczasowy podział między radiofonią i telewizją a łącznością wyraźnie się załamał. Cechy tradycyjnego komunikowania masowego zmienia cyfryzacja i wynikający z niej proces konwergencji radia i telewizji oraz telekomunikacji i informatyki. Z jednej strony technologie telekomunikacyjne można wykorzystywać do upowszechniania zawartości mediów masowych (rozprowadzanie programów RTV w internecie, łączenie w multipleksach programów RTV z usługami dodatkowymi, wykorzystywanie satelitów telekomunikacyjnych do celów radiodyfuzyjnych czy infrastruktury telefonicznej do przekazu programu lub muzyki). Z drugiej strony, media stają się nośnikiem łączności porozumiewawczej (na przykład przy wykorzystywaniu TV kablowej dla celów telefonii).
Proces cyfryzacji i konwergencji oraz nowe techniki informacyjno-komunikacyjne wymagają objęcia polityką państwa zdecydowanie szerszego aspektu spraw niż tylko funkcjonowanie nadawców radiowych i telewizyjnych. Wiąże się to również ze strategią informatyzacji kraju, co nabiera szczególnego znaczenia w okresie przekształcania się społeczeństwa informacyjnego. Radiofonia i telewizja (zwłaszcza w cyfrowym wydaniu) stanowią wraz z telekomunikacją i nowymi technologiami wzajemnie sprzęgnięty i uzupełniający się system. Dzielenie go według tradycyjnych kryteriów podziałów resortowych może pozbawić politykę państwa pożądanej efektywności. Jedynie zintegrowana i kompleksowa polityka, obejmująca wszelkie media elektroniczne, będzie przystawała do rzeczywistości oraz pozwoli na wykorzystanie pełnego ich potencjału rozwojowego i gospodarczego.
Przyszłość wymaga zmian
Trudno więc nie dojść do przekonania, że nasze prawo medialne wymaga gruntownej przebudowy. Nie da się tego osiągnąć „łataniem” przestarzałej ustawy o radiofonii i telewizji oraz kolejnymi „wrzutkami” legislacyjnymi w prawie telekomunikacyjnym.
Potrzebujemy nowej, spójnej i całościowej regulacji, uwzględniającej nie tylko wszystkie elementy nakładające się na funkcjonowanie rynku w Polsce, ale także dostrzegającej ten rynek w perspektywie wspólnego rynku europejskiego i panującej na nim konkurencji.
Dwie podstawowe przesłanki, jakie trzeba wziąć pod uwagę, to orientacja na przyszłość oraz troska o kompleksowe podejście do mediów w kontekście szerokiego procesu przemiany cywilizacyjnej, gospodarczej i technicznej. Zakres konkretnych zagadnień, wymagających uwzględnienia, jest bardzo szeroki. Chodzi zarówno o kwestie związane z chronieniem przez państwo swobody wypowiedzi i informacji, wolności mediów i ich roli w systemie demokratycznym, jak i o dbałość o rozwój polskich mediów elektronicznych (w tym promowanie konwersji cyfrowej radiofonii i telewizji oraz rozwoju nowych technologii i środków przekazu, a także powszechnego dostępu do nich) oraz o zapobieganie monopolom czy nadużywaniu pozycji dominującej na rynku.
Problemem wymagającym odrębnego podkreślenia jest aktywne uczestniczenie państwa w tworzeniu i realizacji polityki audiowizualnej oraz polityki na rzecz rozwoju społeczeństwa informacyjnego w ramach Unii Europejskiej i innych organizacji międzynarodowych. Ze względu na swój charakter i cele polityka w zakresie mediów elektronicznych powinna być skoordynowana z innymi planami i strategiami państwa. W przeciwnym razie Polsce grozi poważny regres w dziedzinie, od której w istotny sposób zależy nasz rozwój kulturowy i gospodarczy.
Mimo szumnych zapowiedzi rządzące obecnie Polską ugrupowanie (wraz z koalicjantami) nie poczyniło żadnych kroków zmierzających we wskazanym powyżej kierunku. Jeszcze raz się okazało, że kwestie personalne wyczerpują praktycznie zainteresowanie tym problemem. Trudno więc spodziewać się w jakiejś konkretnej perspektywie projektów ustaw (nie wspominając o narodowych planach rozwojowych), które by zmieniły obecny stan rzeczy.
Na szczęście pozostaje jeszcze inicjatywa obywatelska. Fundacja Media Pro Bono podjęła prace nad przygotowaniem założeń obywatelskiego projektu prawa środków społecznego przekazu. Trwają już one od pewnego czasu i miejmy nadzieję, że po przeprowadzeniu odpowiednich konsultacji i otwartej społecznej dyskusji projekt ustawy gotowy będzie do poddania go właściwym formalnym procedurom.