Przedstawiciel świata nauki uspokaja, choć dostrzega pewne niebezpieczeństwa...
Czy bać się handlu emisjami? Nie, bo to jest bardzo dobry instrument. Jednak inną rzeczą jest sensowność polityki i profesjonalizm w stosowaniu jej instrumentów.
Ale zacznijmy od początku. Handel emisjami wymyślono ponad 40 lat temu w Stanach Zjednoczonych. Tam doczekał się najwcześniejszych wdrożeń. Jednym z bardziej udanych była eliminacja benzyny ołowiowej, obejmująca około 300 rafinerii. Rafineria, która była lepiej przygotowana do nowej technologii, mogła dodawać ołowiu mniej niż figurowało w pozwoleniu, albo wcale, a niewykorzystane pozwolenia odsprzedać innej, która wolała z inwestycjami poczekać. Program zakończył się spektakularnym sukcesem. Produkcję benzyny ołowiowej wyeliminowano w ciągu 6 lat, a dzięki zbywalności pozwoleń rafinerie zaoszczędziły setki milionów dolarów rocznie, optymalnie rozkładając inwestycje w czasie. Instrument ten został z powodzeniem wykorzystany w Stanach Zjednoczonych jeszcze wiele razy.
Również w Polsce, zaraz po 1989 r., pojawiały się postulaty zastosowania handlu emisjami w polityce ekologicznej. W 1991 r. miał miejsce słynny "Projekt chorzowski", który spowodował natychmiastową poprawę jakości powietrza, dzięki racjonalnemu podziałowi wymagań pomiędzy dwa źródła lokalnej emisji. Zalety handlu emisjami zostały szybko dostrzeżone przez energetyków, którzy przez wiele lat zabiegali o jego wdrożenie. Niestety niestabilna sytuacja polityczna spowodowała, że kilka kolejnych projektów ustaw nie zostało uchwalonych, ponieważ tuż przed szczęśliwym zakończeniem procesu legislacyjnego zmieniał się rząd lub parlament i trzeba było zaczynać od nowa.
Oprócz niestabilności politycznej, drugim powodem porażki była nieprzychylna opinia różnych gremiów europejskich, które nie dostrzegały zalet handlu emisjami. Sytuacja zmieniła się dopiero po przyjęciu Protokołu z Kioto, który w artykułach 6, 12 i 17 przewiduje handel emisjami gazów cieplarnianych. Skoro Komisja Europejska zaangażowała swój autorytet w poparcie dla Protokołu z Kioto, to musiała afirmować również jego szczegółowe rozwiązania. Ponadto stało się jasne, że bez handlu emisjami kraje starej Unii Europejskiej nie mają szans na spełnienie wymagań Protokołu. W rezultacie dyrektywą 2003/87/EC wprowadzono ten instrument do praktyki europejskiej, choć tylko w odniesieniu do dwutlenku węgla. Trzeba się jednak cieszyć, że przełamano niechęć do handlu emisjami i, być może, z czasem praktyka rozciągnie się na inne emisje.
Tak więc w Polsce wprowadzono handel emisjami dwutlenku węgla. Niestety jego odbiór w społecznej świadomości, a zwłaszcza w środowisku energetyków, został zdeterminowany przez różne decyzje polskich i europejskich organów rządowych. Najpierw rząd RP sprowokował nieufność Komisji Europejskiej, przedstawiając sprzeczne ze sobą prognozy zapotrzebowania na energię elektryczną. Później Komisja Europejska opóźniała zatwierdzenie planu alokacji pozwoleń, przez co polskie podmioty gospodarcze nie mogły uczestniczyć w handlu przez ponad półtora roku. Wolno mieć nadzieję, że takie niefortunne zdarzenia nie powtórzą się i w przyszłości polskie podmioty będą mogły korzystać z zalet tego instrumentu.
Na razie jednak, podmioty te mają poczucie krzywdy spowodowanej tym, że nie mogły sprzedać swoich (skromnych) nadwyżek w latach 2005-2006, kiedy cena pozwolenia była wysoka, a mogły to zrobić dopiero wtedy, gdy cena spadła niemal do zera. Gorycz jest tym większa, iż przez pierwsze półtora roku firmy zachodnioeuropejskie, emitujące więcej, niż przyznany im limit mogły zapożyczać się u siebie na poczet przyszłych pozwoleń (a więc nie ponosząc kosztów) i uzupełniając powiększony niedobór, kupowanymi później brakującymi pozwoleniami od firm polskich, kiedy ich cena spadła. Teoretycznie firmy zachodnioeuropejskie ryzykowały, że będą musiały brakujące pozwolenia kupować po cenach tak samo wysokich, jak w 2005 r., ale nie potrzeba było wielkiej wiedzy ekonomicznej, żeby przewidzieć spadek cen, jaki faktycznie nastąpił.
Patrząc w przyszłość, polskie podmioty gospodarcze powinny wyraźnie odróżnić dwie sprawy. Jedną z nich jest przyjęcie przez kraj zobowiązań do obniżki emisji dwutlenku węgla. Osobną zaś jest uczestniczenie w europejskim handlu emisjami.
Pierwsza sprawa leży w gestii rządu RP. Postulaty ochrony światowego klimatu sugerują stopniowe wycofywanie się z paliw kopalnych zawierających węgiel (łącznie z ropą naftową i gazem), ale będzie to proces wieloletni. "Mocarstwa węglowe", takie jak Stany Zjednoczone i Chiny, z pewnością nie dopuszczą do tego, by nieuniknione przejście z paliw tradycyjnych na energetykę odnawialną miało się dokonać w bardzo szybkim tempie. Nie należy się zatem spodziewać presji na radykalną obniżkę emisji dwutlenku węgla. Zaś umiarkowane tempo redukcji emisji tego gazu nie jest dla polskiej gospodarki kłopotliwe. Co więcej, ograniczając emisję dwutlenku węgla, ogranicza się zazwyczaj także emisję innych zanieczyszczeń, co pozwala na natychmiastową redukcję szkód przez nie powodowanych.
Druga sprawa leży w gestii Komisji Europejskiej, która — oczywiście — musi liczyć się ze stanowiskiem polskiego rządu. Niedawny wyrok Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (przyznający rządowi polskiemu rację) spowodował, że Komisja Europejska będzie ostrożniej interpretowała Dyrektywę 2003/87/EC i będzie musiała wnikliwiej zapoznawać się z krajowymi propozycjami rozdziału pozwoleń na emisję. Z jednej strony nakłada to na rządy obowiązek przedkładania perfekcyjnie dopracowanych propozycji. Z drugiej zaś pozwala oczekiwać, że ingerencja w wewnątrzkrajową alokację pozwoleń będzie ograniczona.
Żywo dyskutowaną sprawą jest zamiar szerszego wykorzystania aukcji przy rozdziale pozwoleń na emisję. Dotychczas niemal cały przydział pozwoleń był rozdawany za darmo. Gdyby znaczna część z nich miała być rozprowadzana na aukcjach, to trzeba się liczyć z tym, że wiele podmiotów będzie musiało nabyć je na rynku po aktualnej cenie, która — jak się przewiduje — może wynosić co najmniej 30 EUR za tonę. Z ekonomicznego punktu widzenia jest niemal wszystko jedno, czy pozwolenia są rozdawane za darmo, czy na aukcji. Bowiem w sytuacji, gdy jest na nie rynek wtórny (i wyznaczona na nim cena), racjonalnie postępujący posiadacz takiego pozwolenia powinien je potraktować jako koszt produkcji i stosownie do tego oferować podaż. Niemniej jednak duże firmy obawiają się, że konieczność zakupu na rynku pozwoleń odbije się na ich płynności finansowej, ze szkodą dla klientów.
Jednak prawdziwe niebezpieczeństwo kryje się gdzie indziej. Przychody z aukcji zasilają budżet państwa i mogą pozwolić na redukcję innych podatków. Aukcja nie jest zatem z natury groźna. Niebezpieczeństwo polega dopiero na tym, że są zakusy, by przychody z owej aukcji przeznaczać na konkretne cele — jak np. pomoc dla krajów słabo rozwiniętych. Pomysły takie sprawiłyby, że aukcja stałaby się dodatkowym podatkiem, a jego płatnicy partycypowaliby w różnych programach proporcjonalnie do swoich zakupów, a nie do innych, bardziej uzasadnionych czynników. Próby ukierunkowania przychodów z aukcji nie mają racjonalnego uzasadnienia i nie powinny być przez rząd akceptowane.
....a przemysłowiec ma uzasadnione obawy
Już prawie połowa ludzi na świecie ma żywność dzięki zastosowaniu nawozów mineralnych w rolnictwie. Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) przewiduje że zapotrzebowanie na produkty rolne do roku 2050 wzrośnie o 50-80 proc. powyżej obecnego poziomu. A do wyżywienia będzie o 3 mld ludzi więcej. Zwiększenie produkcji rolnej można osiągnąć głównie poprzez poprawę jej wydajności, do czego niezbędne jest zwiększone zastosowanie nawozów. Alternatywą jest powiększenie powierzchni upraw na świecie, ale w praktyce nie ma takiej możliwości bez dalszego karczowania lasów tropikalnych.
W grudniu 2008 r. osiągnięto porozumienie w sprawie przyjęcia pakietu energetyczno-klimatycznego w Unii Europejskiej. Jednym z kluczowych elementów pakietu jest dyrektywa 2009/29/WE rozszerzająca wspólnotowy system handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych na ponad 250 sektorów, w tym przemysł nawozowy (tzw. dyrektywa EU ETS). Zgodnie z jej przepisami najistotniejszą zmianą jest obowiązek zakupu uprawnień na aukcjach.
Opłaty te doprowadzą do znaczącego wzrostu kosztów bezpośrednio związanych z procesem produkcji nawozów oraz kosztów pośrednich, wynikających ze wzrostu cen zużywanej energii elektrycznej. Opłata za ilość CO2 emitowanego przy wytwarzaniu amoniaku zużywanego do produkcji 1t mocznika (przy założeniu ceny 30EUR/t CO2) daje wzrost kosztu wytwarzania mocznika o około 110 zł/t.
Nieunikniony wzrost cen nawozów w efekcie EU ETS spowoduje dalszą utratę konkurencyjności rodzimego przemysłu wobec producentów spoza Wspólnoty. Taka sytuacja może być przyczyną zastąpienia produkcji w UE importem lub przenoszeniem produkcji do krajów trzecich, nie objętych podobnymi ograniczeniami i stosującymi wysokoemisyjne technologie. Zjawisko takie nazywane jest "ucieczką emisji". Ma mu zapobiegać rozwiązanie przedstawione w dyrektywie EU ETS, czyli przydział darmowych uprawnień dla sektorów narażonych na ucieczkę emisji do poziomu średniej z 10 proc. najbardziej wydajnych instalacji w sektorze (tzw. benchmark).
Europejski przemysł nawozowy od lat konkuruje z producentami z krajów o bardzo niskich cenach głównego surowca — gazu, tj. Rosja, Egipt, Bliski Wschód. Redukcja kosztów produkcji jest głównie wynikiem wysokiej efektywności energetycznej procesów chemicznych. W rezultacie Unia ma jedne z najnowocześniejszych zakładów produkcji nawozowej na świecie. Warto dodać, iż różnice cen gazu da się skorygować za pomocą środków ochrony handlu. Niestety prawo międzynarodowe Światowej Organizacji Handlu (WTO) nie przewiduje takiej możliwości w stosunku do kosztów środowiskowych.
Analizy Komisji Europejskiej wskazują, że przemysł nawozowy jest sektorem najbardziej narażonym na ucieczkę emisji w UE. Skala dodatkowych kosztów jest tak duża, że nawet po uwzględnieniu darmowych uprawnień przemysł nawozowy nadal narażony jest na ryzyko "wycieku". Ograniczenie produkcji ii zwiększanie importu nawozów doprowadzi w skali globalnej do nasilenia emisji CO2, a w skali unijnej do uzależnienia rolnictwa (pod względem podaży oraz cenowym) od państw i przedsiębiorstw nie objętych restrykcjami związanymi z emitowaniem CO2.
W związku z powyższym szczegółowe rozwiązania wypracowane na forum UE powinny być dopasowane do sytuacji i możliwości finansowych firm nawozowych. Dla sektorów narażonych na ucieczkę emisji nie należy stosować żadnych współczynników dodatkowo zmniejszających wielkość przydziału darmowych uprawnień do emisji. Benchmarki określające poziom tych darmowych uprawnień powinny być oparte na reprezentatywnych instalacjach, uwzględniać rodzaj stosowanej technologii oraz rodzaj surowca zużywanego do syntez chemicznych lub procesów energetycznych.
prof. dr hab. Tomasz Żylicz
Paweł Jarczewski