Magister i minister

Aleksander Krawczuk
opublikowano: 2009-05-29 00:00

Szacowny tytuł magister. Miło go nosić przed nazwiskiem. Oznacza przecież uhonorowanie studiów wyższych. Od tego też wyrazu, to oczywiste, wywodzą się w prostej linii zaszczytne określenia: mistrz, majster, maestro, maitre, mister, master. I pochodne od nich.

Ten wyraz ma swoją dawną i piękną historię. Rodowód jest oczywiście łaciński: przysłówek "magis" wzmocniony przyrostkiem "ter". A więc większy, możniejszy, po prostu — pan. Brzmi ładnie i dostojnie. Nic dziwnego, że w dawnym Rzymie zrobił karierę. Stał się tytułem wysokich stopni wojskowych i urzędów cywilnych. Nosił go np. dowódca jazdy u boku dyktatora. Takim był choćby Marek Antoniusz przy Juliuszu Cezarze. Magistrami zwano też przywódców elitarnych bractw religijnych. A w późnym cesarstwie rzymskim oprócz magistrów, czyli po naszemu generałów jazdy, piechoty, korpusów wojskowych, są też magistrzy szefowie ważnych resortów cywilnych. Według obecnego nazewnictwa — ministrowie. Lecz minister to też wyraz łaciński. I zbudowany podobnie jak "magister". Przysłówek "minus", czyli "mniej" oraz przyrostek "ter". A więc: mniejszy, skromniejszy, służący. I właśnie w tym znaczeniu wyraz funkcjonował w łacinie przez wieki. Tak jest też do dziś w języku liturgii. Ministrant i ministrantura to określenia pomocniczej służby przy ołtarzu.

 

Jakim to jednak sposobem wyraz ów tak radykalnie zmienił swe znaczenie? Jaką drogą "sługa" stał się obecnie określeniem najwyższych urzędników? Wyjaśnienie tej pozornie zadziwiającej metamorfozy jest stosunkowo proste. Otóż w Europie feudalnej i nowożytnej osoby piastujące zaszczytne godności uważane były za sługi władcy i państwa. Miały pracować przede wszystkim dla ich dobra, ciesząc się różnymi przywilejami, ale też ponosząc pełną odpowiedzialność przed nimi za swe czyny. W tym zakresie ministrowie różnili się zasadniczo od np. posiadaczy majątków. Ci działali tylko na własne ryzyko, ale też byli prawdziwie swobodni.

O pierwotnym znaczeniu obu tych wyrazów, "magister" i "minister", chyba niewielu dziś pamięta poza historykami starożytności. Zostać ministrem to szczyt ambicji każdego polityka, magister natomiast to piękne poświadczenie zdobycia umiejętności wymaganych na danym kierunku studiów. Ale to dopiero pierwszy krok na drodze do dalszej kariery, także politycznej i naukowej. W naszych czasach konieczny, lecz tylko pierwszy.

Przepraszam za te wywody filologiczne i his-toryczne, lecz dzieje wyrazów są tak samo pasjonujące i pouczające — choć oczywiście nie tak dramatyczne — jak wydarzenia wojenne i polityczne. To niezwykłe historie. Jak choćby to, że niegdysiejszy minister — sługa stał się ministrem — członkiem rządu i panem resortu. A magister, dawniej właśnie minister, to dziś tylko magister. Czyli mistrz. Ale bez konkretnej władzy — inaczej niż w Rzymie.

 

Jakie trzeba spełnić warunki, by zostać magistrem? Wiadomo: egzaminy, zaliczone wykłady i ćwiczenia, praca dyplomowa. Ta nie musi być odkrywcza, choć oczywiście może być i taka. Musi natomiast świadczyć, że magistrant opanował metody badawcze właściwe dla dyscypliny, dobrze zna obecny stan wiedzy o wybranym zagadnieniu, umiejętnie referuje problematykę i wyciąga odpowiednie wnioski.

Czy zawsze i wszędzie te kryteria są stosowane? Takie pytanie stanęło przed nami nagle w związku z głośną dyskusją nad pewną pracą magisterską. Sprawa dotknęła szczególnie mocno wszystkich związanych z wydziałem, na którym praca ta powstała. A jest to Wydział Historyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jestem z nim związany od roku 1945, kiedy to był częścią znacznie większego wydziału o innej nazwie. Byłem studentem, asystentem, docentem, profesorem. Jako emeryt wkraczam w osiemdziesiąty ósmy rok życia, ale sprawy mojego Wydziału wciąż są mi bardzo bliskie. Pod moim kierunkiem powstało sporo prac magisterskich, byłem też recenzentem wielu. W tej sytuacji szczególnie przykre są zapytania, także telefoniczne, z innych miast i środowisk: — Co tam u was się dzieje? Jak to jest z tymi waszymi pracami? Pytania wciąż powracające też w mediach. Są oczywiście pełne troski, niekiedy wszakże zdaje się pobrzmiewać w nich nuta złośliwej satysfakcji. Tacy byliście pewni siebie, tacy dostojni, tak zadufani w wielkie nazwiska i tradycje przeszłości! Musicie teraz krytycznie sami się ocenić! Ten cień satysfakcji można poniekąd zrozumieć, albowiem cicha rywalizacja ośrodków uniwersyteckich jest faktem — i to potrzebnym.

 

Nie znam tej pracy, nie zamierzam po nią sięgać, nie zajmuję się historią najnowszą, bo dość jej mam na co dzień. Nie mam więc prawa występowania w tej sprawie z jakąkolwiek oceną. Mogę jednak przedstawić pewne szersze refleksje. Każda praca historyczna musi spełniać dwa podstawowe warunki: dokładne sprawdzenie wiarygodności wszystkich źródeł i pełny obiektywizm w ocenie faktów. Historyk jest jak sędzia. Wyrokuje, ale wnikliwie egzaminuje zeznania świadków i zachowuje pełną bezstronność oraz niezależność. Łatwo o obiektywizm i bezstronność gdy mówimy o historii starożytnej lub średniowiecznej. Jak jednak zachować taką postawę w przypadku wydarzeń i osób współczesnych? Wszyscy przecież jesteśmy jakoś wplątani w politykę.

Wielki i do dziś sławiony historyk rzymski Tacyt zapowiedział, że chce pisać o czasach sobie bliskich "sine ira et studio" — bez gniewu i bez stronniczości. I na pewno starał się o obiektywizm. Dziś jednak musimy stwierdzić, że nie dochował w pełni wierności swej szczytnej dewizie. Wprawdzie źródła, jakimi obecnie dysponujemy, są bardzo skąpe, ale i tak wystarczają, by korygować obraz przekazany przez Tacyta. Jako senator był programowo niechętny cesarzom, co musiało podświadomie rzutować na sposób ich portretowania, choćby Nerona i Klaudiusza. A ponieważ miał wielki talent literacki, nakreślona przez niego wizja tamtej epoki wciąż wydaje się jedynie prawdziwa.

 

Fałszowanie historii wciąż się dokonuje, niemal jawnie, na naszych oczach, z cichym przyzwoleniem wielu. I nie chodzi tu o jakieś bezczelne wprowadzanie zmyśleń. Wystarczy przemilczanie pewnych faktów i osób, odsuwanie ich na plan dalszy. Z drugiej zaś strony przesadne akcentowanie jakichś zjawisk, nagłaśnianie plotek i pomówień. A także poważne traktowanie wszelkich brudnych materiałów, kiedyś tak pilnie zbieranych przez pewne instytucje po to tylko, by szkodzić osobom niewygodnym. A w każdym społeczeństwie są całe zastępy osób zawistnych, plotkarzy, wręcz paranoików. Jeśli chodzi o naszą historię najnowszą, historię właśnie mojego pokolenia, przykładów takiego wybiórczego i stronniczego traktowania źródeł zebrałoby się aż nadto.

W niezbyt odległej przyszłości, choć chyba już nie za mojego życia, stanie się to przedmiotem poważnych, krytycznych studiów. Chodzi przecież o wielki problem: jak bieżąca polityka wpływa na uprawianie historii jako nauki? I zapewne ukaże się praca magisterska omawiająca podłoże, polityczne okoliczności oraz dziwne skutki innej pracy magisterskiej, tak głośnej w 2009 roku. Magister spłodzi magistra. l

Aleksander Krawczuk:

Fałszowanie historii wciąż się dokonuje niemal jawnie, z cichym przyzwoleniem wielu. I nie chodzi tu o bezczelne wprowadzanie zmyśleń. Wystarczy przemilczanie pewnych faktów i osób, odsuwanie ich na plan dalszy. Z drugiej zaś strony — nagłaśnianie plotek.