W wyroku z 10 listopada 2011 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) zawarł wykładnię pojęcia „uzasadnionego celu gospodarczego” zawartego w artykule 15 Dyrektywy z 23 lipca 1990 r. w sprawie wspólnego systemu opodatkowania, mającego zastosowanie w przypadku łączenia, podziałów, podziałów przez wydzielenie, wnoszenia aktywów i wymiany udziałów (nr 2009/133/EC).
W rozpatrywanej sprawie portugalski bank był właścicielem udziałów w czterech spółkach holdingowych również z siedzibą w Portugalii. Bank podjął decyzję o wyeliminowaniu części podmiotów ze struktury holdingowej i w tym celu trzy z dotychczasowych spółek połączyły się w nowy podmiot. Jedna z nich w dniu przejęcia wykazała stratę w kwocie 3,5 mln EUR. By wykorzystać tę stratę w celach podatkowych, nowa (powstała w wyniku połączenia) spółka zwróciła się z wnioskiem do organów podatkowych. Warunkiem wykorzystania straty było — zgodnie z przepisami — istnienie „uzasadnionych celów gospodarczych”, przy czym prawo portugalskie nie wprowadzało definicji tego sformułowania.
Wniosek oddalono z uwagi na brak po stronie nowej spółki korzyści gospodarczych. Ponadto, pochodzenie wykazanych przez nią strat było niejasne. W decyzji podkreślono, że ze względu na trudną sytuację spółki nie widać korzyści ekonomicznych dla grupy, wynikających z jej przejęcia. Spór trafił do sądu, który powziął wątpliwość, czy wykładnia sformułowania „uzasadnione cele gospodarcze” dokonana przez organy podatkowe jest zgodna z przepisami dyrektywy. Skierował więc do TSUE pytanie o znaczenie i zakres przepisu, w szczególności — co zawiera się w pojęciu „uzasadnione cele gospodarcze” oraz w pojęciu „restrukturyzacja i racjonalizacja działalności” spółek uczestniczących w operacjach objętych dyrektywą.
Wyrok wpisuje się w linię orzecznictwa TSUE utrwalającą zasadę prawa Unii, zgodnie z którą stosowanie przepisów nie można rozciągać na działania stanowiące nadużycie, czyli czynności dokonywane nie w zakresie zwykłych transakcji handlowych, lecz tylko w celu skorzystania w sposób nieuprawniony z korzyści przewidzianych przez unijne prawo.
Trybunał podkreślił, że wspólny system podatkowy ustanowiony w dyrektywie 2009/133/EC ustanawia szereg korzyści podatkowych i ma zastosowanie do wszystkich transakcji połączenia, podziału wnoszenia aktywów i wymiany udziałów — bez względu na to, czy ich przyczyny mają charakter gospodarczy, czy też czysto podatkowy. Państwa członkowskie mogą jednak skorzystać z upoważnienia do odmowy udzielania tych korzyści i odmówić, wyjątkowo i w szczególnych przypadkach, stosowania wszystkich lub części przepisów dyrektywy lub cofnąć przywileje. W szczególności może to zrobić, gdy jednym z zasadniczych celów operacji restrukturyzacyjnej jest uchylanie się lub unikanie opodatkowania. Jeśli operacja nie została przeprowadzona w uzasadnionych celach gospodarczych, takich jak restrukturyzacja lub racjonalizacja, można domniemywać, że rzeczywistym zamiarem jej uczestników było uchylanie się lub unikanie opodatkowania.
PIOTR ŚWINIARSKI
aplikant adwokacki, ITCI