Grudzień okazał się najgorszym miesiącem 2001 r. Całkowita sprzedaż samochodów wyniosła zaledwie 19 507 sztuk. W stosunku z grudniem 2000 roku zmniejszyła się prawie o 29 proc. W porównaniu z grudniem 1999 r., rekordowym w historii polskiej motoryzacji, spadek sprzedaży przekroczył poziom 68 proc. Taki wynik notowano ostatni raz w 1995 r.
Od początku 2001 r. sprzedaż samochodów osobowych zamknęła się liczbą 327 251 sztuk, o 151 488 mniej (-31,64 proc.) w stosunku do analogicznego okresu 2000 r. Odnosząc ten wynik do 1999 r., można stwierdzić, że sprzedaż samochodów osobowych w Polsce zmniejszyła się prawie o 50 proc. Sprawdziła się więc najczarniejsza prognoza z początku 2001 roku.
W budżecie
Obserwowany spadek bezpośrednio przyczynił się do zmniejszenia dochodów państwa. Kolejny raz życie udowodniło, iż podejmowanie decyzji mających bezpośredni wpływ na rynek zgodnie z prostą matematyką, bez uwzględnienia realiów, nie zdaje egzaminu. Według szacunków przygotowanych na podstawie detalicznych cen cennikowych, dochody w roku 2001 w stosunku do roku 2000 spadły o ponad 18 proc., czyli o 787 mln zł.
Poniesione straty nie są jedynie wynikiem malejących wpływów z tytułu podatku VAT, ale także mniejszych o prawie 10 proc. dochodów z podatku akcyzowego. Całkowity dochód budżetu na koniec roku 2001 wyniósł około 3,5 mld zł, w tym z podatku VAT — 2709 mln zł i z podatku akcyzowego — 821 mln zł.
Kryzys rynku motoryzacyjnego w największym stopniu dotknął polskich producentów. Ich udział w sprzedaży wyniósł na koniec grudnia 2001 roku niecałe 43 proc., był więc niższy w stosunku do wyniku na koniec 2000 r. o prawie 18 proc. Spadek sprzedaży samochodów wyprodukowanych w kraju w ciągu całego roku 2001 osiągnął poziom 52 proc.
Krajowe
Całkowita sprzedaż samochodów wyprodukowanych w kraju w 2001 r. wyniosła 140 389 samochodów. W stosunku do wyników zanotowanych w 2000 r. zmniejszyła się ona o 144 233 samochody.
Przyczyn takiego stanu należy upatrywać głównie w obniżeniu wzrostu gospodarczego w kraju i związanej z tym gorszej sytuacji ekonomicznej przedsiębiorców i osób fizycznych. Przedsiębiorcy — szczególnie małe i średnie firmy — wobec pogarszającej się koniunktury bardziej zainteresowani byli utrzymaniem rentowności swojej firmy niż zakupem samochodów na potrzeby prowadzonej działalności. Osoby fizyczne z powodu dużego zagrożenia bezrobociem oraz stosunkowo niewielkim wzrostem płac, w wielu wypadkach uznawały, że zakup samochodu nie jest ich pierwszą potrzebą. Jedni i drudzy nie mogli też liczyć na nisko oprocentowane kredyty.
Nie bez wpływu na rynek motoryzacyjny pozostawał też rosnący import samochodów używanych z krajów UE. Należy również wspomnieć o spadku (w wyniku zmniejszających się ceł i wysokiej akcyzy) konkurencyjności samochodów wyprodukowanych w kraju, a także niepewności co do dalszych losów jednego z kluczowych krajowych producentów samochodów osobowych Daewoo-FSO.
Importerzy
Z punktu widzenia rynku, sytuacja importerów przedstawia się lepiej. Jednak i w tym przypadku ostateczny obraz nie wygląda różowo. Rosnąca sprzedaż nie zawsze oznacza zyski. Czasem jest ona efektem wysokich nakładów na promocje, których jedynym celem jest minimalizacja potencjalnych strat w przyszłości. Niemniej, w porównaniu z 2000 r., sprzedaż wszystkich samochodów importowanych spadła zaledwie o 0,5 proc. Ich udział w całości sprzedaży na rynku polskim, w okresie 11 miesięcy 2001 r., wzrósł do 57 proc. W analogicznym okresie 2000 r. udział ten wynosił 39,23 proc.
Całkowita sprzedaż samochodów importowanych w 2001 r. wyniosła 186 862 sztuki i była wyższa od sprzedaży producentów krajowych o ponad 33 proc. Na poprawę pozycji importerów złożyło się wiele czynników, w tym zmniejszające się stawki celne na import pojazdów z krajów UE, wspomniane już wcześniej kosztowne akcje promocyjne, oferta skierowana do klienta bardziej zasobnego, informacje o możliwych podwyżkach cen z tytułu wprowadzenia podatku importowego oraz mniejsza wrażliwość na rosnący import samochodów używanych.
W cenie
W segmencie samochodów o cenach nie przekraczających 25 tysięcy złotych, spadek sprzedaży w ciągu ostatniego roku wyniósł prawie 70 proc. Tylko w grudniu 2001 r. sprzedaż samochodów klasyfikowanych w tym segmencie była niższa w stosunku do grudnia roku 2000 o prawie 60 proc. Sto procent samochodów tego segmentu wyprodukowano w Polsce.
Kolejnym segmentem notującym wysokie straty są samochody, których ceny sprzedaży mieszczą się w przedziale 25-30 tys. zł. Spadek sprzedaży wyniósł tu 39,87 proc. Wyniki miesięczne, notowane w grudniu 2001 r., chociaż wciąż niskie w stosunku do grudnia 2000 r. (spadek o 30 proc.), wskazują jednak na pewną poprawę. Ponad 96 proc. segmentu stanowią pojazdy wyprodukowane w Polsce.
Prawie 35-proc. spadek sprzedaży zanotował segment samochodów o cenach z przedziału 30-35 tys. zł. Również i tutaj udział w sprzedaży na koniec 2001 r. samochodów produkcji krajowej był bardzo duży i stanowił ponad 50 proc. całości sprzedaży.
Udział samochodów o cenach w przedziale 35-40 tys. zł na koniec 2001 r. wyniósł 18,38 proc. W stosunku do 2000 r. zanotowano jego wzrost o ponad 3 proc. Również i ten segment nie oparł się istniejącym trendom, chociaż zanotowany spadek sprzedaży był zdecydowanie niższy (-21,07 proc.) od spadku sprzedaży całego rynku (-31,64 proc.).
Drugi co do wielkości segment cenowy polskiego rynku stanowią samochody w cenie 50-70 tysięcy złotych. Tak dobra pozycja dość drogiego przecież segmentu może dziwić, szczególnie że dotychczasową cechą charakterystyczną polskiego rynku były bardzo dobre pozycje segmentów samochodów najtańszych. Sytuacja się jednak zmienia. Najbardziej narażeni na aktualne problemy byli klienci o mniej zasobnych portfelach i oni też w pierwszej kolejności rezygnowali z tak dużego wydatku. Udział segmentu w rynku wzrósł z 13,78 proc. do 17,63 proc. Udział w sprzedaży segmentu samochodów produkcji krajowej w 2001 r. był stosunkowo niewielki i wyniósł trochę ponad 13 proc. Ostatecznie również ten segment zanotował spadek sprzedaży (-19,25 proc.), chociaż był on zdecydowanie niższy od spadku całego rynku.
Mimo kryzysu, wciąż jednak istnieją segmenty, które notują pozytywny trend rozwoju. Segmenty te skupiają samochody o cenach w przedziale 100-200 tys. zł. Ze względu na swoją wielkość, ich rozwój nie ma praktycznie wpływu na obraz całego rynku, poza znaczącym wpływem na wielkość średniej ważonej ceny sprzedaży.
Duże i małe
W przypadku segmentacji modelowej również największe straty ponoszą segmenty o dużym udziale produkcji krajowej. Mimo dużych strat, wciąż jednak dominują na rynku polskim. Ich udział w sprzedaży wynosi ponad 90 proc. całości sprzedaży.
Pozytywnym aspektem sytuacji segmentu samochodów małych jest fakt, że zanotowany spadek był najniższy wśród czwórki liderów. Pozwoliło to na zwiększenie udziału w rynku do 32,31 proc., z 24,24 proc. notowanych na koniec 2000 r. W stosunku do sprzedaży w 2000 r. sprzedaż samochodów małych w 2001 r. zmniejszyła się o 8,88 proc. Od stycznia do końca grudnia klienci odebrali 105 740 aut z tego segmentu, czyli o 10 302 mniej niż w analogicznym okresie 2000 r. Wysoką pozycję na liście rankingowej segment samochodów małych zawdzięcza bardzo dobrej sprzedaży takich modeli, jak Skoda Fabia (2 pozycja listy najlepiej sprzedawanych modeli — 24 379 sprzedanych), Opel Corsa (8 pozycja — 8177 sprzedanych), Renault Thalia (10 pozycja — 7608 sprzedanych) oraz Toyota Yaris (13 pozycja — 7229 sprzedanych). W ogólnej liczbie samochodów sprzedanych w ciągu całego roku w tym segmencie prawie 35 proc. stanowiły wyprodukowane w Polsce. Segment ten w dużym stopniu skupia modele, których ceny nie przekraczają 35 tys. zł (około 40 proc. całości sprzedaży samochodów na polskim rynku).
Drugi pod względem wielkości sprzedaży segment stanowią samochody klasy niższej średniej. Jego udział w rynku na koniec 2001 r. wyniósł 26,37 proc. (w 2000 r. 30,04 proc.). Spadek sprzedaży samochodów klasyfikowanych w tym segmencie za okres styczeń-grudzień 2001, w stosunku do porównywalnego okresu roku 2000, wyniósł 39,99 proc. Ostatecznie, całkowita sprzedaż samochodów klasy niższej średniej w 2001 r. zamknęła się liczbą 86 284 tys. samochodów, przy 143 793 sprzedanych w 2000 r. Tak duże straty segmentu (57 509 samochodów), który ma ponad 25 proc. udziału w polskim rynku motoryzacyjnym, wynikają z dużo gorszej sprzedaży samochodów pochodzących z polskich zakładów Daewoo i Opla. Sprzedaż modeli tych firm — Lanos i Astra Classic — zmniejszyła się w stosunku do 2000 r. odpowiednio o 61,19 proc. i 63,86 proc. Sumaryczny spadek sprzedaży obu modeli (29 363 szt.) jest wyższy niż liczba sprzedanych w 2001 r. wszystkich samochodów produkcji krajowej w tym segmencie (28 067 aut). Udział w segmencie samochodów wyprodukowanych w Polsce wynosi ponad 32 proc.
Auta mini
W segmencie mini spadek sprzedaży w 2001 r. wyniósł 53,28 proc. w stosunku do analogicznego okresu 2000 r. Segment ten w całości stanowią samochody wyprodukowane w Polsce. Sprzedaż samochodów mini w okresie styczeń-grudzień 2001 r. wyniosła 61 638 sztuk. Do spadku sprzedaży tego segmentu przyczynił się głównie słabnący popyt na samochody z zakładów Daewoo, w tym na Daewoo Matiz. W ciągu dwunastu miesięcy 2001 r. firma Daewoo sprzedała 19 225 sztuk Matiza, co w porównaniu z 2000 r. stanowi ponad 57-proc. spadek. Spadek sprzedaży Fiata Seicento na koniec listopada 2001 r. wyniósł 30,95 proc.
Wyniki ostatniego miesiąca 2001 r. wskazują jednak, iż nie wszystkie segmenty poddają się ogólnemu trendowi. Wzrosła sprzedaż kombi i vanów (o 3,69 proc.) oraz samochodów terenowych (o 9,52 proc.). Wzrost jest niewielki i wynika między innymi z wprowadzenia nowych przepisów leasingowych, umożliwiających zakupy samochodów osobowych na potrzeby firm.
Ilość samochodów używanych sprowadzanych do Polski z miesiąca na miesiąc wzrastała. Tego niekorzystnego zjawiska nie zahamowało wprowadzenie ograniczeń. Po kwietniowym, z oczywistych względów, załamaniu importu samochodów używanych (spadek o 69 proc. w stosunku do marca), grudniowy poziom importu wyniósł 20 153 sztuki i po raz pierwszy w historii ostatnich lat polskiego rynku motoryzacyjnego przekroczył poziom sprzedaży samochodów nowych.
Polska a Europa
Aktualny rozwój sytuacji stawia Polskę w czołówce krajów notujących największy spadek sprzedaży. Jeżeli wziąć pod uwagę wielkość spadku, Polska znalazła się na niechlubnej pierwszej pozycji. W przeciwieństwie do wyników notowanych w naszym kraju, całkowita sprzedaż samochodów osobowych w Europie wzrosła. Wielkość spadku sprzedaży nie jest jedynym elementem, który wyróżnia Polskę spośród krajów europejskich. Biorąc pod uwagę sprzedaż samochodów na 1000 mieszkańców, Polska znajduje się również na ostatniej pozycji. Jeżeli w ciągu 2001 roku sprzedano w Polsce tylko 8 samochodów na 1000 mieszkańców, to w Czechach liczba ta wyniosła 15 samochodów na 1000 mieszkańców. Sprzedaż samochodów w Hiszpanii, kraju porównywalnym do Polski pod względem potencjału (ilości mieszkańców), zamknęła się na koniec października liczbą 36 samochodów sprzedanych na 1000 mieszkańców. Średni poziom sprzedaży samochodów w Europie, bez uwzględnienia rynku polskiego i czeskiego, wynosi obecnie 38 samochodów na 1000 mieszkańców.