Prawko bez egzaminu

Marcin Dobrowolski
opublikowano: 2015-09-29 13:49

Pierwszy pojazd Karla Benza śmierdział potwornie. Przez dwa lata Badeńczycy wytrzymywali smród wydobywający się z silnika spalinowego jego trzykołowej maszyny, ale w 1888 r. sprawą zająć się musiał Wielki Książę Badenii, Fryderyk I.

Wbrew pragnieniom mieszkańców niewielkiego księstwa w południowo-zachodnich Niemczech, książę będący propagatorem rozwoju techniki, wystawił swemu poddanemu glejt zezwalający na poruszanie się po drogach państwa. Dokument ten uważany jest powszechnie za pierwsze na świecie prawo jazdy.

Dokument uznawany za pierwsze prawo jazdy
Dokument uznawany za pierwsze prawo jazdy
Glejt wydany przez Fryderyka I Wielkiego Księcia Badenii, upoważniający Karla Benza do jazdy po ulicach państwa

W 1903 r. dwa kraje europejskie wprowadziły pierwowzory urzędowych praw jazdy. W Wielkiej Brytanii uchwalono Motor Car Act, który nakazywał posiadaczom aut ich zarejestrowanie. Właściciele otrzymywali dowód rejestracyjny, który mieli na żądanie okazywać, zobowiązano ich też do poruszania się z maksymalna prędkością 20 mil na godzinę (32 km/h). Drugim krajem były Prusy (kraj związkowy federacyjnego Cesarstwa Niemieckiego), gdzie obowiązek przejścia egzaminu w celu otrzymania dokumentu świadczącego o zdolności prowadzenia pojazdu wprowadzono 29. września 1903 r. Rząd w Berlinie nakazał, aby odpowiedni test zdawać przed instytucją o nazwie Dampfkesselüberwachungsverein. Rozwiązanie to zostało w 1910 r. rozciągnięte na całe Cesarstwo, przy czym dodano jeszcze serię obowiązkowych szkoleń i ujednolicony system egzaminów.

Ostatnim państwem europejskim, które wprowadziło egzamin na prawo jazdy była Belgia. Przed 1977 r. możliwe było w tym państwie otrzymanie dokumentu na słowo honoru.

W Polsce pierwsze prawa jazdy zaczęto wydawać już po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Egzamin zdawano wtedy przed komisją złożoną z członków automobilklubu i wojskowych. Przepisy ujednolicono w 1921 r., kiedy wprowadzono pierwszy Kodeks drogowy. Nowością były kategorie prawa jazdy - od V na motor do I na autobus. Bez dokumentu można było poruszać się maszyną z prędkością do 10 km/h. W tymże roku warszawskie koło YMCA założyło pierwszą szkołę kierowców. Już w dziewiczym roku przyjęła ona niemal półtora tysiąca kursantów, z czego ukończyło ją zaledwie 389, a egzamin zdało 241 kierowców. Podkreślano jednak wysoką jakość nauczania w placówce - w ciągu kilkunastu miesięcy zaledwie dwóch absolwentów miało stłuczki, wobec kilkuset wypadków w Warszawie.

Już w pierwszych latach obowiązywania w Polsce praw jazdy urzędnicy Referatu Ruchu Ulicznego napisali broszurę pt. „Egzamin kierowcy”. Publikacja zawierała 792 pytania i odpowiedzi z zakresu budowy auta, techniki jazdy i przepisów drogowych. Były też praktyczne rady, jak np. wymienić koło w przypadku awarii podnośnika: „ Należy podstawić ukośnie kawałek drzewa pod oś i nasunąć samochód tak, by drzewo stanęło pionowo. Zamiast tego, można pod oś podłożyć cegieł lub kamieni i wygrzebać z pod koła ziemię”. Dopuszczalna prędkość na ulicach Warszawy wynosiła 40 km/h. Ponieważ dominował jednak ruch konny, szofer mógł znaleźć w poradniku takie, m.in. przestrogi: „płochliwe konie rozpoznaje się po nastawionych z daleka uszach”.

Zdawalność przedwojennych kursantów była spora dla kategorii amatorskich - aż 70%. Jednak spośród ubiegających się o zawodowe uprawnienia (kategoria I), zdawał zaledwie co drugi. Jak twierdził jeden z egzaminatorów czasów II RP w magazynie "Auto" często zdarzały się różnego rodzaju wypadki. Z jego doświadczenia: „najechanie na latarnię gazową – 3 razy, przewrócenie budki z papierosami – 2 razy; wjechanie na wystawę sklepową – raz; koń na masce silnika (spokojny) – raz; koń wewnątrz samochodu (niespokojny) raz; ucieczkę kandydata z maszyny podczas biegu – raz, i mnóstwo drobniejszych zawadzeń i otarć bez znaczenia”. 

W latach 30. XX wieku polska motoryzacja rozwijała się niezwykle dynamicznie, również dzięki zakupowi licencji na montaż w kraju samochodów Fiata. Zapowiadały się złote lata dla automobilistów. Niestety, przerwane przez II wojnę światową.