Celem tej instytucji jest w pierwszej kolejności zapewnienie pozostałym wspólnikom pewnego stopnia kontroli nad tym, komu udziały spółki zostaną sprzedane, a w konsekwencji umożliwienie wpływu na kształtowanie się grona osób uczestniczących w spółce.
Prawo pierwokupu polega na zobowiązaniu się przez osobę A, która chce udziały sprzedać, do zaoferowania osobie B, na rzecz której prawo to zostało zastrzeżone, swoich udziałów na warunkach wynegocjowanych z osobą C, która jest zainteresowana nabyciem przedmiotowych udziałów. W praktyce oznacza to konieczność zawarcia pomiędzy osobą A (sprzedawcą) oraz osobą C (potencjalnym kupującym) warunkowej umowy sprzedaży udziałów, gdzie warunkiem skuteczności umowy jest niewykonanie przez osobę B (uprawnioną) przysługującego jej prawa pierwokupu.
W dalszej kolejności osoba A musi niezwłocznie zawiadomić osobę B o planowanej sprzedaży udziałów, przedstawiając jej wynegocjowane warunki potencjalnej sprzedaży (najczęściej umowę warunkową zawartą z osobą C), a osoba B w przewidzianym terminie zobowiązana jest do wskazania, czy chce kupić udziały osoby A na przedstawionych warunkach. Warunki te nie mogą podlegać żadnym modyfikacjom (zarówno w zakresie kwestii podstawowych, jak cena udziałów, jak innych postanowień, jak moment przejścia udziałów).
Jeżeli osoba B chce skorzystać z przysługującego jej prawa pierwokupu, musi złożyć osobie A stosowne oświadczenie w formie przewidzianej dla umowy sprzedaży udziałów (podpis notarialnie poświadczony), zawierając tym samym umowę sprzedaży udziałów o treści tożsamej do umowy warunkowej zawartej pomiędzy osobą A oraz osobą C. W odmiennym przypadku umowa zawarta pomiędzy osobą A oraz osobą C staje się umową bezwarunkową i dochodzi do skutku najpóźniej z upływem terminu, w którym osoba B (uprawniona) mogła złożyć oświadczenie o skorzystaniu ze swojego uprawnienia.
Dokonanie sprzedaży udziałów przez osobę A bez powiadomienia osoby B (lub przy przedstawieniu warunków sprzedaży odbiegających od rzeczywistości, tj. innych niż faktycznie wynegocjowane z osobą C) jest co do zasady ważne i skuteczne, natomiast rodzi odpowiedzialność odszkodowawczą po stronie osoby A, przy czym nieistotne jest, czy osoba B skorzystałaby z przysługującego jej uprawnienia, bowiem przedmiotem ochrony jest w tym przypadku sam fakt pozbawienia osoby B możliwości realizacji swoich uprawnień.
Prawo pierwokupu (w tym termin jego wykonania) może być zastrzeżone na rzecz konkretnych podmiotów zarówno w samej umowie spółki, jak też w innych umowach zawartych pomiędzy właścicielem udziałów a osobą, na rzecz której prawo to ma być zastrzeżone (np. w dodatkowej umowie pomiędzy wspólnikami).
CEZARY CIEŃKOWSKI
adwokat w kancelarii Nowakowski i Wspólnicy