Samorządy trzeba wzmocnić oraz uwłaszczyć finansowo
W ramach reform społecznych wiele obowiązków przerzucono z Centrum na jednostki samorządowe, lecz nie stworzono systemu finansowego, adekwatnego do nowych zadań i struktur. Obliczona tylko na lata 1999 i 2000 ustawa z 26 listopada 1998 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego bynajmniej nie poprawiła ich sytuacji finansowej. Lwia część kosztów reformy służby zdrowia i szkolnictwa spadła na gminy, które uczestniczą w około 50 proc. całości finansów samorządowych. Tymczasem dochody gmin w 1999 r. były realnie o 0,6 proc. niższe niż przed reformą. Gminy mają zatem więcej zadań i mniej pieniędzy.
DOCHODY WŁASNE samorządów stanowią zaledwie 43,7 proc. ich dochodów globalnych (1999 r.). W gminach udział ten jest wyższy — 54,8 proc., ale w porównaniu z rokiem 1997 spadł on o 1,5 punktu procentowego! Samorząd jest papierowy, jeśli ponad połowę jego wydatków finansuje rząd, a w dodatku wysokość subwencji z budżetu państwa często zależy od decyzji resortu, uwarunkowanej koniunkturalnie. Błąd byłego ministra Handkego jest spektakularnym przykładem patologii tak ustawionych finansów. Wreszcie na koniec: dochody własne samorządów są pięć razy mniejsze od dochodów budżetu państwa, co ukazuje, jak nam jeszcze daleko do finansowego uwłaszczenia organów obywatelskiej władzy.
OPRACOWANY przez Ministerstwo Finansów projekt nowej ustawy o dochodach jednostek samorządowych został 14 lipca zatwierdzony przez Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego do dalszych prac. Niestety, utknął potem w dyskusjach, natomiast czas płynął. Z konieczności Sejm postanowił więc przedłużyć na rok 2001 ważność ustawy z 26 listopada 1998 r., nieco ją tylko modyfikując.
DECYZJA TA jest wielce niekorzystna, bowiem projekt MF zmierzał w dobrym kierunku. Zwiększał znacznie udział dochodów własnych jednostek samorządowych (wykres) oraz określał jednoznacznie ich udział w podatkach, odprowadzanych do budżetu państwa (tabela). Skala proponowanych zmian byłaby ogromna. Na razie nie wiadomo jednak, czy i w jakim stopniu zmiany te spowodowałyby wzrost globalnych dochodów jednostek samorządowych, gdyż zależą one m.in. od rozmiarów redukcji subwencji oraz dotacji celowych z budżetu państwa, które w 1999 r. wyniosły 36,6 mld zł (56,3 proc. dochodów samorządów). Możliwe, że ta właśnie okoliczność spowodowała, iż projekt MF nawet nie został przesłany przez rząd do Sejmu.