Znowelizowana ustawa o rachunkowości, obowiązująca od 1 stycznia 2002 r., nadaje nową treść ekonomiczną pojęciu inwestycji i wprowadza nowe zasady ich klasyfikacji i wyceny.
Inwestycje to „aktywa nabyte w celu osiągnięcia korzyści ekonomicznych wynikających z przyrostu wartości tych aktywów, uzyskania z nich przychodów w formie odsetek, dywidend (udziałów w zyskach) lub innych pożytków, w tym również z transakcji handlowej. Inwestycją są zatem aktywa finansowe oraz te nieruchomości i wartości niematerialne i prawne, które nie są użytkowane przez jednostkę, ale zostały nabyte w celu osiągnięcia wcześniej wymienionych korzyści.
To, co odróżnia inwestycje od innych zasobów, to specyfika korzyści realizowanych z tytułu ich posiadania. Są to korzyści bezpośrednie, nie wymagające dodatkowych nakładów, które można podzielić na dwie grupy. Pierwsza obejmuje korzyści uzyskiwane przez jednostkę bez konieczności zbycia inwestycji — czyli dywidendy, odsetki itp. Druga grupa to korzyści, które pojawiają się w momencie zbycia inwestycji, a które są pomniejszone o nakłady poniesione przy ich nabyciu.
Definicja inwestycji dokonuje ich podziału na dwie grupy — aktywa finansowe i aktywa niefinansowe, do których zalicza się m.in. nieruchomości i wartości niematerialne i prawne. Oznacza to, że sama postać aktywa nie decyduje o zaklasyfikowaniu go do odpowiedniej grupy majątku. Decyduje jeszcze o tym cel i rodzaj uzyskiwanych z niego korzyści.
Ustawa wprowadza też obowiązek klasyfikacji inwestycji na długoterminowe i krótkoterminowe, która to klasyfikacja determinuje zasady ich wyceny. Na dzień bilansowy jednostka ma do wyboru albo zasadę wyceny inwestycji w wartości historycznej (cenie nabycia) albo rynkowej (godziwej). Skutki finansowe wyceny na dzień bilansowy zależą od zadeklarowanego przez jednostkę (lub wynikającego z umowy) okresu utrzymywania inwestycji. Zależnie od klasyfikacji inwestycji i dokonanego wyboru zasad wyceny różne będą skutki finansowe dotyczące ich aktualizacji oraz sprzedaży. Klasyfikację i wybór zasad wyceny inwestycji prezentuje schemat.
Znowelizowana ustawa wprowadza nowe rozwiązania w sprawie ujęcia skutków wyceny inwestycji długoterminowych w przypadku, gdy jednostka wycenia je w wartości godziwej (rynkowej). Jeżeli na dzień bilansowy wartość godziwa tego rodzaju inwestycji jest wyższa niż cena nabycia, różnicę należy odnieść bezpośrednio do kapitału rezerwowego z aktualizacji wyceny, łącznie ze skutkiem podatkowym takiej wyceny, czyli podatkiem dochodowym odroczonym. Nadwyżka z tytułu wyceny ujęta w kapitale rezerwowym podlega rozliczeniu w momencie przekwalifikowania inwestycji długoterminowej na krótkoterminową, co powinno mieć miejsce w momencie, w którym do realizacji korzyści z inwestycji pozostaje okres nie dłuższy niż rok. Skutki rozliczenia odnoszone są do rachunku zysków i strat, zwiększając przychody finansowe.
Inwestycje są szczególną kategorią rachunkowości, gdyż co do istoty w większości przypadków stanowią skutek instrumentu finansowego. Dlatego też zasady ich wyceny określone w ustawie muszą być uszczegółowione zgodnie z rozporządzeniem ministra finansów w sprawie instrumentów finansowych. Ze względu na duże możliwości wyboru rozwiązań, szczególnie istotne jest opracowanie przez jednostkę dokumentacji w tym zakresie. Powinna ona obejmować nie tylko zasady ustalania wartości godziwej, ale także wskazywać osoby odpowiedzialne za klasyfikację inwestycji, ustalenie ich wartości godziwej i jej weryfikację na każdy dzień bilansowy oraz dostarczenie powyższych informacji do działów finansowo-księgowych.
dr Ewa Walińska
adiunkt w Katedrze Rachunkowości Uniwersytetu Łódzkiego