Panuje na Śląsku zwyczaj, aby ten dzień od samego rana spędzać uczciwie, pracowicie i pogodnie, bo „jaka bydzie Wigilija, taki bydzie cały rok”
Sydonia nie była okrutna, nie gnębiła poddanych, nie uprawiała czarnej magii, a mimo to księżnę cieszyńską wszyscy zwali Czarnoksiężną. Małżonka Jakuba Hannibala II od okultyzmu trzymała się z daleka, nie stroniła za to od strudla z czarnym makiem. To właśnie miłość do tego ciasta zaowocowała wspomnianym przezwiskiem. Strudla lub, jak kto woli, „sztrucla” nigdy nie mogło u Sydonii zabraknąć. Był też przysmakiem królującym na wigilijnym stole. Księżna zapoczątkowała zwyczaj do dziś powszechny na ziemi cieszyńskiej obdarowywania gości po wieczerzy wigilijnej „wysłużką”, czyli zapakowanym kawałkiem makowego ciasta.
Pozostałe świąteczne potrawy z książęcego stołu nie odbiegały od tych w domach szlachty i mieszczan, żyjących w innych rejonach Śląska czy Rzeczypospolitej. Do świąt Bożego Narodzenia nasi antenaci podchodzili z prawdziwie sarmackim rozmachem. Przygotowania trwały co najmniej cały miesiąc. Zaczynało się od zakupów; trzeba było nabyć prezenty nie tylko dla wszystkich członków licznej zwykle familii, ale także dla służby i jej bliskich. Oprócz tego kupowano ozdoby świąteczne oraz bardzo dużo pomarańczy, mandarynek, przeróżnych bakalii i innych smakołyków.
Zgodnie z obowiązującą tradycją, wieczerza wigilijna musiała składać się z dwunastu postnych dań – tylu, ilu było apostołów. Dawniej dość rygorystycznie przestrzegano postu, choć nie tak ściśle, jak w średniowieczu. Może dlatego że za jego złamanie nie groziły już żadne fizyczne kary. Jeszcze u schyłku wieków średnich obowiązywało prawo ustanowione przez Bolesława Chrobrego, które nakazywało wybijać łakomczuchom zęby.
Wieczerzę wigilijną otwierała zawsze jedna z tradycyjnych zup. W centrum kraju często była to polewka migdałowa. Na Kresach Wschodnich spożywano barszcz, a w innych regionach zupę rybną, grochową lub grzybową. Ostatecznie prymat utrzymał barszcz, do którego dodano tylko uszka z farszem grzybowym.
Kolejnym punktem wigilijnego menu były ryby. Na wsi nie jedzono ich dużo, jednak wśród szlachty i mieszczaństwa serwowano z reguły kilka dań rybnych. Podawano je w różnej postaci – w galarecie, gotowane, smażone i pieczone. Nie brakło też śledzi przyrządzonych na kilka sposobów. Nieraz na stole znajdowało się więcej niż dwanaście dań. Wówczas poszczególne grupy potraw liczono za jedno. I tak sandacze po polsku prószone jajkiem, szczupaki w szarym sosie (z rybiej krwi, piernika, karmelu, wina i korzennych przypraw), śledzie w zalewie i karpie po żydowsku traktowane były jako pojedyncza, skromna, rybka.
Poza tym na wigilijnym stole znajdowało się zawsze kilka innych dań, jak kapusta z grochem bądź z grzybami, gołąbki z kaszą, pierogi z kapustą i grzybami, kompot z suszu owocowego, bakalie i ciasta.
Jakkolwiek post w tym dniu jest związany z religią katolicką, część produktów używanych do przygotowania wieczerzy wiąże się jeszcze z wierzeniami dawnych Słowian. Przaśny chleb, czyli opłatek, miód, mak i grzyby są pokarmami mającymi ukryte znaczenie, sięgające czasów pogańskich.
Ukochany przez Sydonię mak od czasów prasłowiańskich uważano za symbol snu i łączności ze światem zmarłych. Kiedyś to właśnie dla nich stawiano na stole oddzielne nakrycie z odrobiną każdej potrawy oraz kawałkiem opłatka. W Polsce w zależności od regionu podawano na wigilię kluski z makiem, łamańce, czyli mak utarty z miodem, bakaliami i kruchymi ciasteczkami, lwowską kutię, składającą się z maku, rozgotowanej pszenicy, miodu i bakalii, i wreszcie lubiane na Wileńszczyźnie mleko makowe z kruchymi placuszkami. Mak łączono zwykle z miodem, symbolizującym szczęście i powodzenie w życiu.
Pewne dawne obrzędy wigilijne, takie jak stawianie w rogu pokoju snopa zboża, wiążą się z zaklinaniem urodzaju. Czyniono tak zarówno we dworach, jak i w chłopskich chatach.
„Wieczerza podawana na stole z sianem pod obrusem okrytym, w obecności martwego świadka, jakim był ustawiony w kącie snop zboża roślinnego, ciągnęła się długo”, wspomina Teodor Tomasz Jeż w książce „Dwór w Chrustowie”. „Rozpoczęła się od dwóch zup – barszczu z uszkami i polewki migdałowej – i po ryb mnóstwie, występujących pod postaciami rozmaitemi, zakończyła się specjałem dla dzieci: kutią i suszeniną. Pan Andrzej kutii łyżkę na sufit cisnął, wyciągając stąd prognostyk, co się rojenia pasieki tyczy”.
Wróżby były nieodłącznym elementem wigilijnej kolacji. Młodzi wróżyli ze źdźbeł słomy, wyciąganych spod obrusa. Trafienie na zieloną słomkę oznaczało powodzenie w miłości i rychły ślub, sczerniałe wróżyło niepowodzenie i pokrzyżowanie planów małżeńskich, a nawet staropanieństwo. Nie brano tych wróżb na poważnie, lecz bawiono się przy tym doskonale.
Atmosfera podczas Wigilii bywała swobodniejsza niż podczas świąt wielkanocnych. Nie obowiązywał wówczas zwyczaj, wedle którego przy panu domu stawiano najlepszą zastawę, serwety, trunki i jadło, a gorsze na tzw. szarym końcu, gdzie przy zgrzebnym, płóciennym obrusie siedzieli zawsze rezydenci i guwernantki.
Wieczerza wigilijna była też jedynym chyba tradycyjnym posiłkiem, gdy do stołu dopuszczano dzieci, pamiętając jednocześnie o ich upodobaniach.
Dawne książki kucharskie zwracały uwagę, że „słodka kutia, łamańce z makiem czy zupa migdałowa na mleku najgorętszych zwolenników mają wśród najmłodszych. Ale takie ich dzisiejszej nocy prawo, że dorośli miast ulubionego pieczystego i zawiesistych polewek spróbować też muszą dziecinnych na pierwszy rzut oka potraw”.
Jacek Matwiejczyk, Kaleidoscope