Dynamiczny rozwój internetu oraz wzrost liczby transakcji za pośrednictwem sieci idą niestety w parze ze wzrostem zainteresowania internetem świata przestępczego.
Pojawiają się również zagrożenia ze strony nieuczciwej konkurencji lub też nieuczciwych kontrahentów, które ze względu na naturę internetu niejednokrotnie wyrządzają olbrzymie szkody i wymagają natychmiastowej reakcji.
Eksterytorialny charakter przestępstw popełnianych przez internet i związane z tym trudności w ściganiu osób popełniających te przestępstwa spowodowały przyjęcie w dniu 8 listopada 2001 r. przez Komitet Ministrów Rady Europy konwencji o cyberprzestępczości (ETS No. 185). Na dzień 27 września 2006 r. konwencja ta została podpisana przez 43 sygnatariuszy, a 15 państw było jej członkami. Polska podpisała konwencję w dniu 23 listopada 2001 r., ale do tej pory jeszcze jej nie ratyfikowała.
Konwencja o cyberprzestępczości, zwana też konwencją budapeszteńską, jest kompleksowym dokumentem dotyczącym przestępczości dokonywanej przy użyciu techniki komputerowej. Konwencja zobowiązuje Państwa-strony do zharmonizowania swoich przepisów karnych z przepisami konwencji w celu ujednolicenia zasad ścigania przestępstw komputerowych w skali ponadnarodowej oraz umożliwienia międzynarodowej współpracy krajowych organów ścigania.
Konwencja rozróżnia dwie grupy przestępstw popełnianych z użyciem komputera: nowe typy przestępstw, które powstały w związku z powstaniem i rozwojem technologii komputerowych (nielegalny dostęp, nielegalne przechwytywanie danych, naruszenie integralności danych, naruszenie integralności systemu, niewłaściwe użycie urządzeń) oraz tradycyjne przestępstwa, przy których popełnieniu internet i komputer są dodatkowymi okolicznościami lub też narzędziami do ich popełniania (oszustwa, tworzenie pornografii dziecięcej lub obrót nią, naruszenie praw autorskich, itd).
Polski ustawodawca dokonał z dniem 1 maja 2004 r. nowelizacji ustawy karnej w celu dostosowania przepisów krajowych do postanowień konwencji o cyberprzestępczości. Dokonana nowelizacja nie w pełni jednak przyjęła do polskiego porządku prawnego rozwiązania wskazane w konwencji. Znowelizowane przepisy spotkały się z uzasadnioną krytyką i wątpliwościami doktryny.
Całościowe przedstawienie problematyki przestępczości z użyciem komputera wykracza poza ramy niniejszego artykułu obejmującego prawno-gospodarcze aspekty obecności przedsiębiorcy w internecie. W praktyce, przedsiębiorca, który stwierdzi podejrzenie popełnienia przestępstwa z użyciem komputera na jego szkodę, powinien niezwłocznie powiadomić o tym policję oraz w miarę możliwości zabezpieczyć swoje dane i wykorzystywany system komputerowy w celu uniemożliwienia wystąpienia dalszych szkód.
Naruszenie praw przedsiębiorców w internecie
Podobnie jak przy przestępstwach, tak i w przypadku naruszeń praw o charakterze cywilnym, możemy wyróżnić naruszenia, które pojawiły się w związku z powstaniem internetu (bezprawna rejestracja domen) oraz takie, które wcześniej istniały, a dla których popełniania internet stał się wygodnym narzędziem (oferowanie towarów oznaczonych podrobionymi znakami towarowymi lub też naruszających prawa autorskie). Cechą charakterystyczną przy naruszeniach cywilnych praw przedsiębiorców w internecie, jest to, że dochodzenie ochrony takich praw znajduje oparcie w przepisach ogólnych. Brak jest bowiem szczególnych przepisów przewidujących odmienne zasady odpowiedzialności cywilnej za dokonywane naruszeń w związku z użyciem internetu. Ze względu na bardzo rozległy zakres zagadnienia naruszeń praw przedsiębiorców w sieci, poniżej przedstawiamy tylko najczęstsze i najważniejsze przypadki takich naruszeń oraz prawne metody ich zwalczania.
Bezprawne rejestrowanie nazw domen internetowych
Jednym z najczęstszych przypadków naruszenia praw przedsiębiorców w internecie jest rejestrowanie i używanie nazw domen internetowych, które wprowadzają lub mogą wprowadzać w błąd co do tożsamości ich posiadaczy. Sytuacje takie występują, gdy nazwa domeny internetowej stanowi lub zawiera w sobie oznaczenie prawnie chronione na rzecz innego podmiotu, np. firmę, znak towarowy lub utwór podlegający ochronie prawnoautorskiej. Naruszenie prawa może także wystąpić, gdy nazwa domeny internetowej jest na tyle podobna do innych oznaczeń, że w odbiorze konsumentów może kojarzyć się z innym przedsiębiorcą niż ten, na którego rzecz została ona zarejestrowana.
Funkcjonowanie w internecie nazwy domeny internetowej naruszającej prawa przedsiębiorcy w sposób wyżej opisany może mieć dla takiego przedsiębiorcy poważne konsekwencje ekonomiczne. Po pierwsze, wcześniejsza rejestracja nazwy domeny internetowej naruszyciela może stanowić przeszkodę w rejestracji domeny internetowej w brzmieniu, z którym przedsiębiorca jest już kojarzony na rynku, a więc w brzmieniu wykorzystywanego znaku towarowego lub firmy takiego przedsiębiorcy. Uniemożliwić to może lub odroczyć w czasie rozpoczęcie i rozwinięcie działalności za pośrednictwem internetu. Po drugie, może się okazać, iż domenę internetową zarejestrowaną z naruszeniem prawa wykorzystuje nieuczciwy konkurent przedsiębiorcy, co w sposób oczywisty może przełożyć się na straty takiego przedsiębiorcy.
W sporze dotyczącym domeny internetowej przedsiębiorca może poszukiwać ochrony prawnej na podstawie ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności przemysłowej (gdy używanie nazwy domeny internetowej stanowi naruszenie chronionego znaku towarowego) oraz ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (gdy używanie takiej domeny internetowej może wprowadzać konsumentów w błąd co do pochodzenia towarów lub usług). Obie podstawy prawne mogą być przywołane łącznie. Ponadto, w zależności od przypadku, istnieje możliwość dochodzenia ochrony prawa do firmy i dóbr osobistych stosownie do przepisów kodeksu cywilnego. W postępowaniu sądowym, podmiot, którego prawa zostały naruszone bezprawną rejestracją domeny internetowej, może domagać się od naruszyciela usunięcia skutków naruszania jego prawa, złożenia oświadczenia w odpowiedniej treści i formie, naprawienia szkody majątkowej lub wydania bezprawnie uzyskanych korzyści.
Poza postępowaniem sądowym istnieją jeszcze inne możliwości usunięcia z internetu bezprawnej nazwy domeny internetowej. Regulaminy podmiotów świadczących usługi hostingowe często przewidują procedury arbitrażowe dla rozstrzygania sporów dotyczących naruszenia praw osób trzecich w związku z rejestracją i używaniem domen internetowych. Ewentualny wyrok sądu arbitrażowego stwierdzający naruszenie takich praw w wyniku rejestracji nazwy domeny internetowej może stanowić przyczynę wygaśnięcia umowy pomiędzy naruszycielem a podmiotem świadczącym usługi hostingowe, i w ten sposób prowadzić do usunięcia nazwy domeny internetowej z obrotu w internecie.
Oferowanie w sieci towarów naruszających prawa przedsiębiorców
Innym często spotykanym przypadkiem naruszania prawa przedsiębiorców w internecie jest oferowanie towarów oznaczonych podrobionymi znakami towarowymi. Definicję podrobionego znaku towarowego zawiera ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności przemysłowej, według której jest to użyty bezprawnie znak identyczny lub taki, który nie może być odróżniony w zwykłych warunkach obrotu od znaków zarejestrowanych, dla towarów objętych prawem ochronnym. Walka z procederem oferowania za pośrednictwem internetu towarów podrobionych jest utrudniona z dwóch podstawowych względów. Po pierwsze, olbrzymia liczba ofert towarów dostępna w internecie nie pozwala na szybką i całościową weryfikację oryginalności poszczególnych towarów. Po drugie, internet oferuje duży stopień anonimowości oferentów. Obie te przyczyny powodują, iż brak jest jednego i skutecznego narzędzia pozwalającego na eliminację wszystkich ofert towarów podrobionych oraz ustalenie odpowiedzialności cywilnej lub karnej oferentów.
Co do zasady, oferty towarów podrobionych dostępne w internecie można podzielić na dwie grupy: towary podrobione oferowane w sklepach internetowych oraz towary podrobione oferowane za pośrednictwem serwisów aukcyjnych. W pierwszym przypadku, pociągnięcie do odpowiedzialności czy to cywilnej, czy karnej, osób oferujących towary podrobione nie nastręcza większych trudności. Ze względu na obowiązki rejestracyjne nazw domen internetowych, stosunkowo szybko i łatwo można ustalić dane personalne osób zajmujących się tą działalnością oraz zebrać wystarczający materiał dowodowy. Roszczenia odszkodowawcze przeciwko takim osobom znajdą oparcie w ustawie z 30 czerwca 2000 r. -Prawo własności przemysłowej, która przewiduje możliwość żądania usunięcia skutków naruszenia praw do znaku towarowego, wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści, a także naprawienia szkody na zasadach ogólnych.
Trudniejszym problemem w sensie zarówno prawnym, jak i technicznym, jest skuteczna walka z osobami oferującymi towary podrobione za pośrednictwem serwisów aukcyjnych. Oczywiście i w tym przypadku istnieje możliwość dokonania indywidualnych ustaleń, z identyfikacją danych osobowych włącznie, w celu późniejszego wytoczenia powództwa lub złożenia zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa w rozumieniu art. 305 ustawy Prawo własności przemysłowej. Olbrzymia liczba ofert oraz fakt, iż niejednokrotnie wystawiane są one na bardzo krótkie okresy czasu (1 – 2 dni) powodują jednak, iż obok i tak ogromnych strat powodowanych występowaniem towarów podrobionych, przedsiębiorca zmuszony jest ponosić dodatkowe, równie gigantyczne koszty na weryfikację ofert. W takim ujęciu, instrumenty prawne pozostające w dyspozycji przedsiębiorcy okazują się niewystarczające dla skutecznej ochrony jego praw.
Przedsiębiorca, który zidentyfikuje towary podrobione oferowane na określonym serwisie aukcyjnym może wezwać podmiot prowadzący taki serwis do uniemożliwienia zamieszczania ofert towarów naruszających jego prawa. Podstawą roszczenia przedsiębiorcy w tym zakresie jest ustawa z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną, która nakłada na podmioty świadczące usługi drogą elektroniczną szereg obowiązków. Podmioty te ponoszą odpowiedzialność za przechowywane dane, w sytuacji, gdy udostępniając zasoby systemu teleinformatycznego w celu przechowywania danych przez usługobiorcę wiedzą o bezprawnym charakterze danych lub związanej z nimi działalności.
Prawo autorskie
Kolejnym typowym i bardzo częstym zjawiskiem naruszenia prawa przedsiębiorcy w sieci jest naruszanie praw autorskich majątkowych. Tematyka naruszeń prawa autorskiego w internecie jest szeroka i dlatego w niniejszym artykule jedynie poprzestaniemy na jej zasygnalizowaniu. Obecnie, w zasadzie każde dzieło będące przedmiotem ochrony prawnoautorskiej może zostać przetworzone na plik danych i udostępnione w internecie. Należy zwrócić uwagę na dwie cechy charakterystyczne procederu naruszeń praw autorskich w internecie: łatwość jaką oferują techniki komputerowe oraz internet dla przetwarzania, przechowywania i wymiany plików oraz niska świadomość lub brak świadomości osób co do tego, iż swoimi czynami dopuszczają sie naruszenia prawa autorskiego.
Podstawą prawną dochodzenia roszczeń ochrony prawnoautorskiej w siecie są przepisy ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Należy ocenić te przepisy jako wystarczające dla ochrony praw przedsiębiorców. Pewne wątpliwości prawne, które mogą się pojawiać w konkretnych sprawach w związku ze specyfiką internetu, może rozstrzygać judykatura.
Duże światowe koncerny, głównie amerykańskie, wypowiedziały wojnę naruszeniom praw autorskich w sieci. Lobbują także zmiany ustawodawcze zmierzające do umocnienia instrumentów ochrony prawnoautorskiej, także poprzez ograniczenie zakresu tzw. dozwolonego użytku z dzieła przez osoby prywatne. W Polsce procesy o ochronę praw autorskich w sieci należą do rzadkości.
Mec. Piotr Łupiński, Szef Departamentu Ochrony Wlasnosci Intelektualnej,
Kancelaria Prawna GLN