FUTURES ZA GWARANTUJĄ BEZPIECZEŃ STWO TRANSAKCJI
Cała prawda o kontraktach terminowych
Kontrakty futures — instrument, który robi ostatnio w Polsce niesamowitą karierę. Z jednego powodu — niewiele dostępnych na rynku instrumentów finansowych daje tak mocne gwarancje bezpieczeństwa.
Na świecie istnieje ponad 60 giełd dokonujących obrotu wyłącznie instrumentami pochodnymi. Rynek derywatyw funkcjonuje w Polsce od przeszło roku, a pierwszym instrumentem pochodnym dopuszczonym do publicznego obrotu były kontrakty terminowe na WIG 20. Obrót nimi rozpoczął się 16 stycznia 1998 roku na Giełdzie Papierów Wartościowych.
Z czym to zjeść
Kontrakt futures jest jednym z rodzajów instrumentów pochodnych (derywatyw). Futures jest umową między dwoma podmiotami, z których jeden zobowiązuje się do kupna, a drugi do sprzedaży przedmiotu kontraktu w ustalonym czasie i po określonej cenie. Jest on zatem zobowiązaniem dwustronnym, o określonych parametrach czasu, ceny i ilości aktywów bazowych. Instrumentami bazowymi są zazwyczaj: kursy walut, poziom stóp procentowych, towary, papiery wartościowe czy też indeksy giełdowe lub ekonomiczne. Zbiór aktywów bazowych jak i samych derywatyw jest teoretycznie nieograniczony.
Rozliczenie transakcji kontraktami futures następuje poprzez uregulowanie między stronami kwoty wynikającej z różnicy między ceną zawarcia transakcji a określoną ceną instrumentu bazowego w dniu wygaśnięcia. Dniem wygaśnięcia jest ostatni dzień obrotu danym kontraktem, w którym określona jest ostateczna cena rozliczeniowa, stanowiąca podstawę wyliczenia ostatecznej kwoty rozliczeniowej. Z kolei kwota rozliczeniowa jest kwotą, którą inwestor ma prawo otrzymać lub jest zobowiązany wnieść w wyniku codziennych rozrachunków rynkowych lub ostatecznej ceny rozliczeniowej. Jeżeli cena instrumentu bazowego jest niższa niż cena zawarcia transakcji, to kwota należy się podmiotowi, który kupił kontrakt. W przeciwnym wypadku, określona suma należy się sprzedającemu kontrakt.
Głównym celem rynków terminowych jest dostarczenie skutecznego instrumentu ograniczającego ryzyko cenowe. Inwestorzy dokonując kupna lub sprzedaży kontraktów terminowych, zabezpieczają się przed zmianami cen instrumentów bazowych. Właściciele instrumentów bazowych zabezpieczają się przed spadkiem poprzez kontrakty, natomiast inwestorzy zamierzający kupić w przyszłości instrument bazowy zabezpieczają się przed ewentualnym wzrostem jego ceny poprzez kupno kontraktu. Druga grupa inwestorów (spekulanci) akceptuje ryzyko cenowe, gdyż to ono powoduje, że mogą osiągnąć zyski. Osiągają je, gdy rynek zachowa się zgodnie z ich oczekiwaniami. Gdy przewidują, że wzrosną ceny, kupują kontrakty, i sprzedają, gdy oczekują spadku ich wartości. Trzecia, pokaźna grupa inwestorów zawierających transakcje na rynku kontraktów terminowych to arbitrażyści. Ich celem jest wykorzystywanie różnic występujących między wartością kontraktów a wartością instrumentów bazowych, przy maksymalnym ograniczeniu własnego ryzyka.
Obrót kontraktami
Do realizacji transkacji terminowych dochodzi w określonym dniu w przyszłości. Dostawa lub zapłata za instrument bazowy ma miejsce w terminie określonym w kontrakcie, dlatego wszystkie transakcje dotyczą przewidywanej w tym dniu ceny instrumentu bazowego. Podmiot przyjmujący zobowiązanie sprzedaży (dostawy instrumentu bazowego) w przyszłości, w wyniku sprzedaży kontraktu zajmuje tzw. pozycję krótką, natomiast podmiot przyjmujący zobowiązanie zapłaty (kupna instrumentu bazowego), w wyniku nabycia kontraktu zajmuje tzw. pozycję długą. Zajęcie pozycji długiej lub krótkiej określa się jako otwarcie pozycji. Natomiast zamknięciem pozycji określa się zajęcie pozycji przeciwstawnej do pozycji już otwartej. Otwarcie jakiejkolwiek pozycji powoduje, że z zaciągniętego zobowiązania nie można się wycofać. Można natomiast zneutralizować powstałe zobowiązania dokonując zamknięcia pozycji. W dniu wygaśnięcia kontraktu powoduje to, że nie będzie konieczności dokonania dostawy instrumentu bazowego ani zapłaty za niego.
Potrzebny depozyt
Na poszczególnych giełdach, na których dokonywany jest obrót kontraktami terminowymi, mogą występować pewne rozbieżności co do rodzajów i sposobu stosowania zabezpieczeń. Jednak co charakterystyczne, nigdy strona otwierająca pozycję na rynku futures nie musi dysponować gotówką równą wartości kontraktu, a jedynie tzw. depozytem zabezpieczającym. Depozyt zabezpieczający stanowi pewien z góry określony, stosunkowo niewielki, procent wartości kontraktu. Depozyt zabezpieczający nie jest wymagany w przypadku składania zleceń zamykających pozycję, ponieważ jeżeli dojdzie do jego zawarcia, inwestor zmniejszy przyszłe zobowiązania.
Po zamknięciu pozycji inwestor otrzymuje pozostałe środki z depozytu zabezpieczającego. Wartość środków stanowiących depozyt zabezpieczający jest codziennie aktualizowana. W zależności od zmiany ceny kontraktu z rachunku inwestora jest odejmowana lub do niego dodawana pewna kwota rozliczeniowa, równa dziennej zmianie wartości kontraktu. Gdy kurs kontraktu maleje, kwota ta jest dodawana do rachunków sprzedawców kontraktów, gdy kurs rośnie — do rachunków nabywców. Codzienne rozrachunki pozwalają na kontrolę sytuacji finansowej uczestników rynku. Poprzez zapobieganie kumulowania się strat ograniczają ryzyko związane z niewypłacalnością inwestora. Uczestnik rynku kontraktów terminowych musi stale posiadać na rachunku minimalny depozyt zabezpieczający, którego wartość jest codziennie określana. Jeżeli wartość ta jest niższa od określonego minimum, to inwestor jest wzywany do uzupełnienia depozytu.
Futures na GPW...
Na GPW notowane są następujące papiery wartościowe: akcje, obligacje, prawa poboru, prawa do akcji, warranty i kontrakty futures. Obecnie realizowany jest program zmiany systemu komputerowego zawierający między innymi moduł obrotu instrumentami pochodnymi, który ma pozwolić na znaczne rozwinięcie tego segmentu rynku kapitałowego. Pierwszymi notowanymi na giełdzie i w ogóle na rynku publicznym instrumentami pochodnymi były kontrakty terminowe na WIG 20. Są one do tej pory jedynymi futures, które w myśl ustawy o publicznym obrocie są papierami wartościowymi. W obrocie giełdowym znajdują się 3 serie kontraktów terminowych oznaczone symbolami FW20M9, FW20U9 i FW20Z9. Gdzie F oznacza rodzaj kontraktu terminowego, czyli futures, W20 — rodzaj aktywu bazowego, czyli indeks WIG 20, M — czerwiec, U — wrzesień, Z — grudzień, a cyfra 9 jest ostatnią cyfrą w roku, w którym następuje wygaśnięcie kontraktu. Obrót tymi futures stanowi pozycję dominującą w obrotach giełdowych na rynku instrumentów pochodnych.
... na PGF...
Na rynku terminowym Polska Giełda Finansowa zaistniała jako pierwsza giełda elektroniczna. W początkowym okresie jej funkcjonowania wprowadzono do obrotu kontrakty na kurs dolara amerykańskiego i marki niemieckiej. Na przełomie 1998 i 1999 r. zawieszono obrót marką i rozpoczęto notowania kontraktu na kurs euro, a od 15 lutego tego roku wprowadzono do notowań kontrakt oparty na trzymiesięcznej stopie WIBOR (Warsaw Interbank Offered Rate). Wielkość kontraktu na kursy walut została określona na 50 tys. USD i 50 tys. euro. Obie klasy są notowane w 4 seriach mających jednakowe miesiące wykonania wyznaczone na marzec, czerwiec, wrzesień i grudzień. Z kolei kontrakty na trzymiesięczny WIBOR mają wielkość 100 tys. zł, a miesiącami ich wykonania są trzy najbliższe miesiące kalendarzowe. Obrót na rynku terminowym PGF odbywa się na sesjach prowadzonych w bankowe dni robocze od 10.00 do 14.00. Produkty, którymi tu handluje się stworzone są głównie z myślą o dużych klientach instytucjonalnych, takich jak banki, biura maklerskie czy przedsiębiorstwa, co nie wyklucza innych potencjalnych uczestników.
... i na WGT
Obecnie na Warszawskiej Giełdzie Towarowej notowanych jest aż 7 klas kontraktów futures. Dwie na waluty, dwie na stopy procentowe i trzy na produkty rolne. Największe obroty dokonywane są kontraktami na waluty, a w szczególności na dolara amerykańskiego. Na 20 maja 1999 r. wolumen obrotu wszystkimi seriami futures na kurs USD wyniósł 120 sztuk, a do tego czasu otwartych było 331 pozycji. Mniejszym powodzeniem cieszą się futures na kurs euro, na których otwarto 34 pozycje. Na WGT notowane są również futures na depozyt według stawki 1 i 3 miesięcznego WIBOR. Wielkość pierwszego z nich określona została na 1,5 mln zł, a drugiego na 0,5 mln zł.
Pszenica konsumpcyjna chlebowa, pszenica paszowa i żywiec wieprzowy są instrumentami bazowymi dla kontraktów terminowych na produkty rolne. Dla pierwszych dwóch wielkość kontraktu została określona na 50 ton, notowanych w 5 seriach, a dla futures na żywiec na 5 ton, notowanych w 6 seriach. Niestety zarówno na kontraktach opartych na depozytach, jak i produktach rolnych nie otwarto do 20 maja 1999 r. żadnej pozycji.
Perspektywy, czyli futures
GPW zamierza znacznie rozwinąć rynek instrumentów pochodnych, ale dopiero po zrealizowaniu programu zmiany systemu komputerowego. PGF chce w miarę rozwoju rynku i rosnącego zapotrzebowania zwiększyć ilość dat wygaśnięcia kontraktów. W celu zaspokojenia potrzeb rynku przewiduje również wprowadzenie nowych instrumentów finansowych. WGT przez następne lata, a nawet miesiące, może wzbogacić listę notowanych kontraktów oferowanych na rynku terminowym. Dotychczas umożliwia klientom handlowanie takimi instrumentami pochodnymi, jak kontrakty forward, opcje towarowe, kontrakty terminowe, a w przyszłości również opcje na kontrakty terminowe. Niedawno pojawiły się spekulacje dotyczące zakupu przez GPW części akcji WGT. Zdaniem niektórych analityków nawiązanie współpracy między tymi podmiotami byłoby korzystne dla rynku.
PIONIERSKIE POSUNIĘCIE: Pierwszymi publicznym instrumentami pochodnymi notowanymi na rynku i na warszawskiej giełdzie, kierowanej przez Wiesława Rozłuckiego, były kontrakty terminowe na WIG 20. Są one do tej pory jedynymi futures, które w myśl ustawy o publicznym obrocie są papierami wartościowymi. fot. MW