Wtorkowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego (TK) w sprawie wszczynania postępowań karnych skarbowych tuż przed upływem okresu przedawnienia zobowiązania podatkowego nie spowodował, że przepis ordynacji podatkowej, który umożliwia stosowanie takiej praktyki, utracił moc prawną. On nadal obowiązuje, chociaż zawiera normę niekonstytucyjną. Trybunał wskazał ją z wyraźną przy tym sugestią, że przepis wymaga nowelizacji. Teraz ruch należy do ministra finansów. Z naszych informacji wynika, że Ministerstwo Finansów (MF) podejmie prace nad odpowiednią zmianą ordynacji.
— Zaprojektowanie zmian przepisów w świetle wyroku TK będzie możliwe dopiero po zapoznaniu się z uzasadnieniem wyroku, na które Ministerstwo Finansów obecnie oczekuje — poinformowała „Puls Biznesu” Wiesława Dróżdż, rzecznik prasowy Administracji Podatkowej MF. Wyrok, przypomnijmy, dotyczył art. 70 par. 6 pkt 1 ordynacji podatkowej w brzmieniu obowiązującym w latach 2003-05. Trybunał uznał, że jest on niezgodny z ustawą zasadniczą w zakresie, w jakim podatnik nie jest informowany o wszczęciu postępowania. Powinien być uprzedzony o takim fakcie. TK nie odniósł się do tego przepisu w jego obecnym brzmieniu (bo nie był on przedmiotem rozprawy), ale wyraźnie zaznaczył, że również on zawiera normę uznaną za niekonstytucyjną, co powoduje konieczność jego nowelizacji.
Warunek powiadomienia
Zarówno na obecny, jak i dawny przepis składa się ta sama niekonstytucyjna w praktyce możliwość wstrzymania biegu terminu przedawnienia w związku z wszczęciem postępowania karnego skarbowego bez wiedzy zainteresowanego. I to wymaga uregulowania w ordynacji podatkowej. Resort finansów na razie nie ujawnia konkretnego brzmienia koniecznych zmian, ale w ocenie doradców podatkowych należy się spodziewać, że zakwestionowany przepis najprawdopodobniej zostanie uzupełniony o jedno tylko stwierdzenie.
Obecnie brzmi on tak: bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu, z dniem wszczęcia postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe, jeżeli podejrzenie popełnienia przestępstwa lub wykroczenia wiąże się z niewykonaniem tego zobowiązania. Jak przewiduje Paweł Nocznicki, doradcapodatkowy, menedżer Stone & Feather Tax Advisory, po zmianach w przepisie tym będzie mowa, że do zawieszenia biegu terminu przedawnienia dojdzie z chwilą wszczęcia wspomnianych postępowań, o których podatnik zostanie powiadomiony. Pojawi się zatem wyłącznie warunek poinformowania zainteresowanego o prowadzonym wobec niego postępowaniu, które może odsunąć w czasie upływ terminu przedawnienia. Nikt się nie spodziewa, aby organy podatkowe zrezygnowały całkowicie z tego uprawnienia. Można sobie wyobrazić, że do chwili znowelizowania ordynacji będą z niego korzystały tak jak do tej pory, przed wydaniem wyroku przez TK. Wydźwięk stanowiska trybunału jest jednak na tyle jasny, że tego rodzaju przypadki — jeśli się zdarzą — będą raczej nieliczne. Paweł Nocznicki prognozuje, że jeśli dojdzie do zaskarżenia takich działań, sądy wydadzą niekorzystne dla organów podatkowych orzeczenia, uchylą ich decyzje, powołując się na stanowisko trybunału.
Decyzje skarbówki
Nie będzie natomiast żadnej rewolucji w sposobie oceny tego, jak podatnicy wywiązują się ze swoich zobowiązań i w wydawaniu decyzji przez skarbówkę. Doradca podatkowy Stone & Feather Tax Advisory zauważa, że podatnik, który po kilku latach narosłych zaległości i odsetek będzie ubiegał się o odroczenie ich zapłaty, rozłożenie ich na raty albo o umorzenie, musi przytoczyć uzasadnione dla takiego wniosku argumenty. Do takich nie należy np. powoływanie się na wprowadzenie przez kogoś trzeciego w błąd.
— Argumenty muszą być czysto ekonomiczne — podkreśla Paweł Nocznicki. Podatnik musi wykazać, że zapłata zaległości to duże obciążenie, bo np. może oznaczać konieczność zwolnienia pracowników, zamknięcia firmy. Trzeba liczyć się z tym, że organ zweryfikuje stan finansów przedsiębiorstwa i oceni, czy jednorazowe obciążenie zaległością podatkową zachwieje jego płynnością. Decyzje w takich sprawach są decyzjami uznaniowymi.
Kiedy wydłuża się okres przedawnienia
Odroczenie zapłaty należności. Bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia wydania decyzji przez organ podatkowy, na wniosek podatnika, w sprawie odroczenia terminu zapłaty należności podatkowych lub rozłożenia ich na raty do dnia terminu płatności odroczonego podatku lub zaległości podatkowej, ostatniej raty podatku lub ostatniej raty zaległości podatkowej — chodzi o decyzje dotyczące płatności podatku, zaległości podatkowej wraz z odsetkami za zwłokę albo odsetek wynikających z decyzji wydanej w związku z niezapłaconymi np. zaliczkami na podatek dochodowy czy z niezłożeniem rocznego zeznania.
Ogłoszenie upadłości. Bieg terminu przedawnienia zostaje przerwany, a biegnie na nowo po dniu uprawomocnienia się postanowienia o ukończeniu postępowania upadłościowego.
Zastosowanie środka egzekucyjnego. Bieg terminu przedawnienia zostaje przerwany — podatnik musi być zawiadomiony o tej egzekucji (np. o zajęciu wynagrodzenia, rachunku bankowego) — a biegnie na nowo po dniu, w którym go zastosowano.
Postępowanie administracyjne, przed sądem. Bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego może się nie rozpocząć albo ulec zawieszeniu z dniem: — wszczęcia postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe, jeżeli podejrzenie popełnienia przestępstwa lub wykroczenia wiąże się z niewykonaniem tego zobowiązania (po wyroku TK z ostatniego wtorku przepis ten zawiera normę niekonstytucyjną z uwagi na brak wymogu, aby podatnik był powiadomiony o wstrzymaniu przedawnienia w związku z wszczętym postępowaniem), — wniesienia skargi do sądu administracyjnego na decyzję dotyczącą tego zobowiązania, — wniesienia żądania ustalenia przez sąd powszechny istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, — doręczenia postanowienia o przyjęciu zabezpieczenia wykonania zobowiązania (np. poręczenia banku, weksla z poręczeniem wekslowym banku, czeku potwierdzonego przez krajowy bank wystawcy czeku) lub doręczenia zarządzenia zabezpieczenia w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
Dochody zagraniczne. A dokładniej trudności w ustaleniu zobowiązania podatkowego wynikającego z umów o unikaniu podwójnego opodatkowania lub innych ratyfikowanych umów międzynarodowych, których strona jest Polska. Bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu, jeżeli możliwość ustalenia lub określenia zobowiązania przez organ podatkowy zależy od uzyskania odpowiednich informacji od organów innego państwa — maksymalnie nie może jednak trwać dłużej niż 3 lata.
NSA o roli przedawnienia
Istotą przedawnienia uregulowanego w art. 70 ordynacji podatkowej jest także to, że na skutek upływu czasu zobowiązanie podatkowe wygasa z mocy prawa i organ podatkowy nie może skutecznie domagać się od podatnika jego zapłaty, zobowiązanie podatkowe bowiem przestaje istnieć. Ma to na celu uregulowanie sytuacji prawnej przeciągającego się w czasie stosunku prawnopodatkowego, nawet kosztem niewykonania zobowiązania. Wyrok NSA w Warszawie z 26 września 2011 r., sygn. akt II FSK 513/10.
5 lat Tyle trwa okres przedawnienia. Liczy się go od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku. Przedawnieniu nie ulegają zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym.
OKIEM EKSPERTA
Sprawa karna nie uzasadnia zawieszenia przedawnienia
ANDRZEJ DĘBIEC
partner w Kancelarii Hogan Lovells
Wyrok TK należy uznać za krok we właściwym kierunku. Niewątpliwie zapewnia on podatnikom większą ochronę niż obecnie. Uważam, że następstwem orzeczenia TK powinno być całkowite wyeliminowanie z ordynacji podatkowej przepisów, które uzależniają zawieszenie biegu przedawnienia zobowiązań podatkowych od wszczęcia postępowania w sprawie karnej. Składa się na to kilka przyczyn. Przesłanki wszczęcia postępowania o przestępstwo lub wykroczenie karne skarbowe są zupełnie inne niż te, które dotyczą postępowania podatkowego. Postępowanie karne skarbowe ma charakter wtórny w stosunkudo procedury wymiaru zobowiązań podatkowych. Najczęściej rozpoczęcie i prowadzenie postępowania karnego skarbowego uzależnione jest od przeprowadzenia postępowania podatkowego w sprawie wymiaru zobowiązania podatkowego. To z decyzji podatkowej wynika kwota uszczuplenia podatku, co w wielu sytuacjach jest przesłanką prowadzenia postępowania karnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się ponadto samodzielność postępowania podatkowego jako procedury zmierzającej do wymiaru podatków, w stosunku do postępowania karnego. Ustalenia i rozstrzygnięcia sądu karnego nie stanowią zazwyczaj warunku umożliwiającego rozstrzygnięcie sprawy podatkowej. Nie ma zatem uzasadnionych powodów, aby zawieszać bieg terminu przedawnienia, w sytuacji gdy wszczynana jest sprawa karna.