W najbliższych latach unijna pomoc dla krajów i regionów będzie realizowana według nieco innych zasad niż do tej pory.
Więcej funduszy zostanie przeznaczonych na tzw. inteligentne specjalizacje (IS), czyli mocne strony i obszary, w których kraj lub region mają największy potencjał do konkurowania na międzynarodowych rynkach. Na inteligentne specjalizacje w najbliższych latach przeznaczone zostanie szczególne wsparcie finansowe. Przedsiębiorcy powinni mieć na uwadze, że projekty dotyczące tych wyznaczonych obszarów w wielu przypadkach będą miały znacznie większe szanse na otrzymanie unijnego wsparcia.
— Warto pamiętać, że np. jeżeli firma będzie starała się o regionalne dotacje na badania i rozwój, zgodność z inteligentną specjalizacją będzie konieczna, aby uzyskać dofinansowanie — podkreśla Małgorzata Rudnicka, kierownik wydziału innowacyjności z departamentu rozwoju regionalnego Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego.
Pięć obszarów
Inteligentną specjalizacją może być branża, technologia lub dziedzina nauki — ale nie musi, bo w grę wchodzi także podejście międzysektorowe. Przy wyborze inteligentnych specjalizacji pod uwagę były brane takie elementy, jak m.in. sfera naukowo-badawcza, zasoby ludzkie, możliwości firm i zdolność do współpracy w różnych sektorach.
— Na poziomie krajowym przyjęliśmy 19 inteligentnych specjalizacji, które zostały zgrupowane w pięciu obszarach tematycznych. Punktem wyjścia dla ich wyznaczenia były Krajowy Program Badań i przeprowadzony na bardzo dużą skalę foresight technologiczny — mówi Iwona Wendel, wiceminister rozwoju i infrastruktury.
Wybrane obszary tematyczne to zdrowe społeczeństwo, biogospodarka rolno-spożywcza, leśno-drzewna i środowiskowa, zrównoważona energetyka, surowce naturalne i gospodarka odpadami oraz innowacyjne technologie i procesy przemysłowe. Każdy z nich ma kilka bardziej szczegółowych specjalizacji.
Chodzi o to, aby wybrane specjalizacje odzwierciedlały rzeczywisty potencjał konkurencyjny polskiej gospodarki. Nowe podejście ma sprzyjać powstawaniu silnych ośrodków w danych branżach czy dziedzinach — taki też jest cel wsparcia zdefiniowany przez Komisję Europejską. Warto zwrócić uwagę na związek między inteligentnymi specjalizacjami a kluczowymi technologiami wspomagającymi (KET — key enabling technologies). Te ostatnie to wskazane przez Komisję Europejską technologie o strategicznym znaczeniu dla przyszłego rozwoju gospodarczego UE. W tej grupie są biotechnologia, fotonika, materiały zaawansowane, mikro- i nanoelektronika oraz nanotechnologie.
— KET i inteligentne specjalizacje łączy wiele podobieństw. KET widzimy jako jeden z obszarów, który należy wziąć pod uwagę przy wyznaczaniu obszarów specjalizacji. Przykładowo biotechnologia obecna jest w dwóch krajowych inteligentnych specjalizacjach. Przy czym inteligentne specjalizacje nie muszą mieć charakteru czysto technologicznego — zwraca uwagę Iwona Wendel.
Długa droga wyboru
Przedsiębiorcy inwestujący w inteligentne specjalizacje na szczeblu krajowym będą mogli sięgnąć po fundusze unijne, m.in. z Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój (PO IR). Natomiast w województwach tego typu przedsięwzięcia będą premiowały Regionalne Programy Operacyjne (RPO). Na tym poziomie realizowane projekty powinny być zgodne z regionalnymi inteligentnymi specjalizacjami. Każdy region wybrał kilka takich obszarów. Prace zaczynały się od badań, analiz i statystyk, które wskazały najważniejsze obszary gospodarcze i czołowe technologie, które mogły być brane pod uwagę. Następnie propozycje były omawiane podczas spotkań roboczych i warsztatowych, m.in. z przedstawicielami firm. Ostateczna liczba specjalizacji w poszczególnych regionach jest zróżnicowana — i wynosi od dwóch do ośmiu.
Wśród inteligentnych specjalizacji można wyróżnić szczególnie popularne dziedziny, które charakteryzowały się potencjałem rozwojowym w kilku województwach. Tu szczególnie wyróżnia się produkcja żywności, przetwórstwo spożywcze i biogospodarka — to specjalizacja najczęściej wskazywana przez regiony. W pierwszej trójce znalazł się również obszar związany ze zdrowiem, medycyną i rehabilitacją oraz technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT) i multimedia. Sporym zainteresowaniem regionów cieszy się też energetyka, w tym odnawialne źródła energii.
Mocne strony regionów
Na jakie inteligentne specjalizacje postawiły poszczególne regiony?
Dolny Śląsk będzie wspierać przemysły chemiczny, farmaceutyczny, elektryczny, wydobywczy oraz informatykę i motoryzację. Wśród specjalizacji naukowo-technologicznych wybrane zostały m.in. nauki chemiczne, medyczne, nauki o żywności, technologie środowiskowe i pomiarowe. Kujawsko-pomorskie chce oprzeć się m.in. na bezpiecznej żywności, medycynie i turystyce zdrowotnej, motoryzacji oraz transporcie. Uwagę zwraca „specjalizacja biointeligentna”, która będzie wspierała potencjał naturalny, środowisko i energetykę.
Ciekawego podziału dokonał region lubelski. Kluczową specjalizacją będzie tu biogospodarka, natomiast uzupełniającą — usługi medyczne i prozdrowotne. Oprócz nich wybrana została także specjalizacja wyłaniająca się (energetyka niskoemisyjna) i wspomagająca (informatyka i automatyka).
Lubuskie chce się specjalizować w czterech dziedzinach: zielonej gospodarce, zdrowiu i jakości życia, innowacyjnym przemyśle oraz współpracy i kooperacji biznesowej. Region łódzki, jak można było się spodziewać, postawił na nowoczesny przemysł włókienniczy i mody, w tym wzornictwo. Oprócz tego na liście regionalnych specjalizacji są zaawansowane materiały budowlane, medycyna, farmacja i kosmetyki, energetyka, innowacyjne rolnictwo i przemysł rolno-spożywczy oraz informatyka i telekomunikacja.
Fundusze na potencjał
Specjalizacje Małopolski to m.in. nauki o życiu (life science), energia zrównoważona, ICT, chemia i produkcja metali. Region będzie wspierał także przemysły kreatywne. Natomiast Mazowsze postawiło na podejście międzysektorowe. Tu wybór padł na cztery obszary: bezpieczną żywność, inteligentne systemy zarządzania, nowoczesne usługi dla biznesu oraz wysoką jakość życia.
— Musieliśmy poradzić sobie ze specyfiką regionu, który jest bardzo zróżnicowany gospodarczo i ekonomicznie — i tak naprawdę nie ma naturalnej specjalizacji, branży czy dziedziny nauki, która może pociągnąć rozwój całego województwa. Ale będziemy starali się wykorzystać to zróżnicowanie jako atut i stawiamy na współpracę międzysektorową. Poza tym warto podkreślić, że Mazowsze w porównaniu z resztą kraju jest regionem, którego gospodarka mocno opiera się na usługach, i w tym kierunku chcemy iść. Bointeligentne specjalizacje to nie tylko innowacyjne produkty, ale też innowacje usługowe i organizacyjne — mówi Małgorzata Rudnicka.
Opolskie wytypowało technologie chemiczne, rolno-spożywcze, przemysłu maszynowego i metalowego, energetycznego (w tym OZE) oraz zrównoważone technologie budownictwa i drewna. Wesprze także procesy i produkty ochrony zdrowia i środowiska. Podkarpacie zdecydowało się na wybór dwóch czołowych technologii — to lotnictwo i kosmonautyka oraz jakość życia — i jednej wspomagającej, którą jest informatyka i telekomunikacja. Nie jest niespodzianką, że Zielone Płuca Polski, czyli Podlasie, stawiają na przemysł zielony. Drugim silnym obszarem ma być specjalizacja na rynkach wschodnich, m.in. Białorusi.
Znacznie dłuższą listę potencjałów do wsparcia ma Pomorze. Są na niej m.in. innowacje w profilaktyce, diagnostyce i terapii chorób cywilizacyjnych, inteligentne systemy interaktywne oraz technologie energetyczno-paliwowe. Inteligentnymi specjalizacjami Śląska wybrane zostały energetyka, medycyna oraz ICT. Cztery czołowe obszary zidentyfikowali eksperci i przedsiębiorcy w woj. świętokrzyskim. Region będzie wspierał przemysł metalowo-odlewniczy, turystykę prozdrowotną, nowoczesne rolnictwo i przetwórstwo spożywcze oraz zasobooszczędne budownictwo. Potencjał naturalny zamierza rozwijać woj. warmińsko-mazurskie.
W najbliższych latach wsparcie pójdzie tu na przedsięwzięcia związane z ekonomią wody, żywnością wysokiej jakości oraz drewnem i meblarstwem. Wielkopolska zdecydowała się natomiast m.in. na takie specjalizacje, jak biosurowce i żywność dla świadomych konsumentów, wnętrza przyszłości i przemysł jutra. W zestawieniu są też nowoczesne technologie medyczne i wyspecjalizowane procesy logistyczne. Zachodniopomorskie chce oprzeć się na pięciu dziedzinach: biogospodarce, działalności morskiej i logistyce, sektorze metalowym i maszynowym, turystyce oraz usługach opartych na wiedzy.
Lista wciąż otwarta
Warto zaznaczyć, że wybór inteligentnych specjalizacji nie jest ostateczny. — To nie jest pojedyncza decyzja, ale proces, który wciąż trwa. W przyszłości mogą pojawić się nowe dziedziny, w które też będzie warto zainwestować — zwraca uwagę wiceminister Iwona Wendel. Wiele zależy od trendów w gospodarce i rozwoju przemysłu w regionach. Regionalne Strategie Innowacji mogą być weryfikowane, a będą w tym pomagać m.in. grupy robocze składające się z przedsiębiorców i naukowców z określonych województw.