Nowa unijna perspektywa to nie tylko programy krajowe i regionalne. Oprócz nich Polska będzie uczestniczyła w programach Europejskiej Współpracy Terytorialnej (EWT). To instrumenty wyjątkowe na tle innych programów Unii Europejskiej ze względu na ich międzynarodowy charakter. Wsparcie otrzymują tylko działania realizowane wspólnie przez partnerów z różnych krajów.
Budowanie więzi
Programy współpracy terytorialnej obejmują co najmniej dwa państwa Unii. W drodze negocjacji państwa-partnerzy wybierają jedno, które będzie pełniło funkcję instytucji zarządzającej. Trzeba jednak podkreślić, że wszystkie najważniejsze decyzje dokonywane są wspólnie — z udziałem uczestników z pozostałych krajów objętych programem.
W ramach EWT najwięcej jest programów transgranicznych, które najczęściej obejmują obszary na terytorium dwóch krajów. Do 2020 r. Polska weźmie udział w siedmiu takich programach, tj. Południowy Bałtyk, Polska-Saksonia, Polska- -Słowacja, Czechy-Polska, Brandenburgia-Polska, Meklemburgia-Pomorze Przednie- -Brandenburgia-Polska oraz Litwa-Polska. Jaki jest główny cel programów transgranicznych? Służą one przede wszystkim budowaniu więzi łączących społeczności po obu stronach granicy. Wspólne inicjatywy wzmacniają współpracę.
Przykładowe przedsięwzięcia realizowane ponad granicami mogą dotyczyć m.in. ochrony środowiska, rozbudowy infrastruktury, wymiany kulturalnej czy wzajemnych kontaktów młodzieży. Wszystkie są finansowane z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR). Beneficjentami programów najczęściej mogą być jednostki samorządu terytorialnego, a także m.in. organizacje nonprofit, stowarzyszenia oraz organizacje partnerstwa społecznego i gospodarczego. Niektóre działania mogą być realizowane przez małe i średnie firmy. Jakie obszary będą wspierane w poszczególnych programów transgranicznych i jakie fundusze można w nich zdobyć? Tego dowiesz się z poniższego zestawienia.
Polska — Słowacja
To pierwszy z programów współpracy transgranicznej, który otrzymał akceptację Komisji Europejskiej. W Polsce obejmuje części województw małopolskiego, śląskiego i podkarpackiego, natomiast na Słowacji — Preszowski i Żyliński Kraj Samorządowy oraz powiat Spisska Nova Ves. Na jego realizację przeznaczono 155 mln EUR. Z tej kwoty najwięcej, bo aż połowa funduszy (około 77,5 mln EUR), zostanie zainwestowana w ochronę i rozwój zasobów środowiska oraz dziedzictwa kulturowego. Natomiast 56 mln EUR wesprze infrastrukturę drogową, która usprawni komunikację między Polską a Słowacją.
Jedną z gmin, które aktywnie korzystały z programu Polska-Słowacja w poprzedniej perspektywie, jest Szczawnica. Gmina i jej słowacki partner, którym jest Obec Leśnica, połączyły siły, aby promować przyrodnicze, kulturowe i turystyczne walory regionu. Wspólnie realizują dwa projekty. W Szczawnicy powstała już m.in. promenada wzdłuż potoku Grajcarek (łączne dofinansowanie ponad 2 mln EUR), a w trakcie realizacji jest projekt służący ulepszeniu infrastruktury turystycznej po obu stronach granicy (1,1 mln EUR).
Szczawnica współpracuje też z innym słowackim partnerem — miastem Spišská Belá — zmniejszając zanieczyszczenie transgranicznych rzek: Dunajca i Popradu (budowa kanalizacji i wodociągów, 1 mln EUR). — Realizacja projektów wzmocniła atrakcyjność turystyczną tego rejonu. To przełożyło się na wzrost ruchu turystycznego, aktywności gospodarczej i miejsc pracy, a przede wszystkim wpłynęło na podniesienie poziomu infrastruktury wypoczynkowej w tym regionie. Powód uzasadniający budowę promenady wynikał też z układu urbanistycznego typowego uzdrowiska.
Standardowy zdrój posiada centrum, sanatoria lecznicze, pijalnię wód, miejsce imprez kulturalnych i promenadę, której w Szczawnicy dotychczas brakowało. Dzięki tej inwestycji Szczawnica zwiększyła potencjał i wzbogaciła się o element budujący prestiż prawdziwego uzdrowiska — mówi Grzegorz Niezgoda, burmistrz Szczawnicy. Dodaje, że gmina już przygotowuje się do nowych konkursów. — Nie czekamy na ogłoszenie naborów z założonymi rękami, ale przygotowujemy dokumentację na nowe trasy rowerowe i narciarskie, budynki obsługujące ruch turystyczny i kończymy sporządzanie projektu centrum biegacza — zapowiada burmisttrz Szczawnicy. Więcej o programie Polska — Słowacja: http://pl.plsk.eu/index/.
Czechy — Polska
Żaden inny program transgraniczny nie ma tak wysokiego budżetu — łącznie to 226 mln EUR. W Polsce program obejmuje części woj. dolnośląskiego i śląskiego oraz woj. opolskie, natomiast w Czechach — pięć krajów samorządowych. 51 mln EUR zostanie przeznaczone na działania z zakresu infrastruktury drogowej zmierzające do zwiększenia dostępności atrakcji przyrodniczych i kulturowych pogranicza. Na projekty dotyczące bezpośrednio wykorzystania wspólnego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego przewidziano najwięcej funduszy, niemal 110 mln EUR. Planowane projekty powinny przyczynić się do zwiększenia znaczenia turystyki na pograniczu i przynieść nowe miejsca pracy. Fundusze na projekty edukacyjne z tym związane wyniosą ok. 12 mln EUR. Drugim priorytetem programu jest bezpieczeństwo. Chodzi o lepszą kompatybilność i połączenie systemów reagowania kryzysowego w obu krajach. Do tego mają prowadzić m.in. transgraniczne szkolenia służb porządkowych i ratowniczych. Więcej o programie: www.cz-pl.eu/pl/nowy-okres-2014-2020.html.
Polska — Saksonia
Program łączy obszary z woj. dolnośląskiego i lubuskiego oraz saksońskie powiaty Görlitz i Bautzen. W budżecie na lata 2014- -20 znalazło się 70 mln EUR. Największa pula — 21,7 mln EUR — zostanie przeznaczona na zachowanie i rozwój wspólnego dziedzictwa kulturowego i naturalnego. Na preferencje mogą więc liczyć autorzy wspólnych polsko-niemieckich projektów, które zakładają ochronę krajobrazu, rewitalizację oraz promocję zabytków. Duże szanse mają inicjatywy tworzenia i promocji transgranicznych produktów turystycznych, sieci informacyjnych i dydaktycznych. Ważna będzie modernizacja infrastruktury drogowej — na projekty mające na celu poprawę dostępności pogranicza zostanie przeznaczonych 13,6 mln EUR. Strona programu: www.sn-pl.eu/pl/kurzinfo/index.jsp.
Brandenburgia — Polska
Do wzięcia jest 100 mln EUR. Te pieniądze pójdą na projekty realizowane w podregionach gorzowskim i zielonogórskim oraz w Brandenburgii. Program ma pogłębić integrację mieszkańców oraz zwiększyć atrakcyjność i dostępność pogranicza. Dlatego jedna trzecia dostępnego budżetu (33 mln EUR) sfinansuje projekty współpracy instytucji publicznych i organizacji pozarządowych w różnych dziedzinach życia, np. w gospodarce, kulturze i służbie zdrowia. Nieco mniejsza kwota (32 mln EUR) trafi na inicjatywy służące zachowaniu i promowaniu dziedzictwa naturalnego i kulturowego. Warto odnotować, że będą też fundusze na miękkie projekty edukacyjne dotyczące np. nauki języka czy tworzenia wspólnej oferty kształcenia. Strona programu: pl.plbb.eu/index/.
Meklemburgia — Pomorze Przednie/ Brandenburgia/ Polska
Oprócz niemieckich krajów związkowych obszar programu obejmuje woj. zachodniopomorskie. To tereny atrakcyjne pod względem kulturowym i przyrodniczym, trudno zatem się dziwić, że prawie jedna trzecia z budżetu programu wynoszącego 134 mln EUR pójdzie na zachowanie i rozwój dziedzictwa naturalnego i kulturowego. Podobna kwota zasili projekty zakładające stałą współpracę między instytucjami na obszarze wsparcia. Dofinansowanie czeka też na inicjatywy mające na celu niwelowanie różnic wynikających z bariery językowej i odmiennych systemów prawnych. Co ciekawe, w ramach programu, podobnie jak w pozostałych na pograniczu polsko- -niemieckim i w programach na granicy południowej, będzie działał Fundusz Małych
Projektów, którego celem jest m.in. wspieranie programu imprez kulturalnych oraz aktywności trwale wpływające na rozwój pogranicza. W ramach tego programu fundusz będzie realizowany przez Euroregion Pomerania. Więcej o programie: http://www. interreg4a.info/index.php?id=67&L=1.
Południowy Bałtyk
Program obejmuje zasięgiem nadmorskie regiony pięciu państw członkowskich UE: Danii, Litwy, Niemiec, Szwecji i Polski. Jego główny cel? Wzmocnienie rozwoju dwóch sektorów — „niebieskiego” i „zielonego” — przez wspólne działania ponad granicami. Za zielonym kolorem kryje się branża wspomagająca zrównoważone wykorzystanie zasobów naturalnych, natomiast niebieski to sektor morski. „Południowy Bałtyk” obejmuje regiony, między którymi widoczne są znaczące różnice w poziomie rozwoju społeczno-gospodarczego. Dlatego udzielane wsparcie będzie się skupiać na ich wyrównaniu. Nacisk jest położony także na innowacyjność firm — dofinansowane zostaną działania dotyczące jej wzmacniania na arenie międzynarodowej. Budżet programu to 83 mln EUR. Więcej informacji: http://en.southbaltic.eu/index/.
Litwa — Polska
Najmniejszy z programów transgranicznych — z budżetem w wysokości 51,5 mln EUR. Obejmie podregion ełcki, suwalski i białostocki oraz pięć okręgów na Litwie. Z jednej strony fundusze można będzie przeznaczyć np. na rozwój transgranicznej przedsiębiorczości, promocję zatrudnienia i większą mobilność siły roboczej — a z drugiej na działania z obszaru ochrony i promocji dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego. Dotacje dostaną też przedsięwzięcia związane m.in. ze zwiększeniem dostępności infrastruktury zdrowotnej i współpracy instytucji w sprawach edukacji i bezpieczeństwa. Strona programu: www.lietuva-polska.eu/ index.php?2191548005.
Inne programy
EWT to nie tylko inicjatywy transgraniczne. Obok nich realizowane będą instrumenty transnarodowe obejmujące więcej krajów. Polska uczestniczy w dwóch takich programach: Europa Środkowa (obejmuje dziewięć krajów, budżet 246 mln EUR) oraz Region Morza Bałtyckiego (wszystkie kraje leżące nad Bałtykiem oraz Norwegia i Białoruś, 264 mln EUR). Programy transnarodowe dają szansę na wsparcie bardziej innowacyjnych projektów, które dotyczą zagadnień istotnych dla obszarów należących do kilku państw. Nasz kraj bierze też udział w programie międzyregionalnym — Interreg Europa. W jego ramach współpracę mogą podejmować instytucje z obszaru całej UE oraz Norwegii i Szwajcarii. Budżet programu to 359 mln EUR.