Jednoosobowa firma nie sprzyja sukcesji

Nasze prawo nie przewiduje prostego sposobu na to, żeby firmę po prostu komuś przekazać. Sukcesja zawsze wiąże się z pewnymi problemami. Warto jednak zadbać o to, żeby było ich raczej mniej niż więcej. Pomoże w tym choćby dobór odpowiedniej formy działalności.

Najmniej korzystne

Prawnicy zgadzają się co do tego, że najmniej korzystna z punktu widzenia sukcesji jest indywidualna działalność gospodarcza. A to jedna z najczęściej wybieranych form prowadzenia firmy, głównie ze względu na mniejszą ilość formalności, niższe koszty rejestracji oraz mniej skomplikowane zasady księgowości. Problemy pojawią się jednak, kiedy zabraknie właściciela.

— Przejście działalności gospodarczej w sposób płynny, niezakłócający całego procesu gospodarczego jest, zwłaszcza w przypadku działalności prowadzonych na szeroką skalę, praktycznie niemożliwe. Co więcej, istnieje cały szereg zagrożeń, które mogą doprowadzić do całkowitego paraliżu prowadzonej firmy, a w konsekwencji nawet do jej nieodwracalnego zakończenia — mówi Piotr Andrzejczak, partner w kancelarii Domański Zakrzewski Palinka. Jego zdaniem, firma prowadzona w formie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej zasadniczo nie nadaje się do sukcesji, ponieważ nie jest bytem prawnie odrębnym od prowadzącego ją przedsiębiorcy.

— Osobisty charakter prowadzonej działalności będzie warunkował brak możliwości przejścia pewnych praw związanych ściśle z przedsiębiorcą. Sukcesor będzie musiał także uzyskać nowy numer REGON, NIP czy wpis do CEIDG. Nie przechodzą także licencje, koncesje czy zezwolenia i odbiory administracyjno-prawne. Aby móc wznowić działalność firmy, trzeba je załatwić od nowa — tłumaczy Jakub Tarkowski, radca prawny prowadzący własną kancelarię. Piotr Andrzejczak zwraca też uwagę, że spadkobiercy w takim przypadku nabywają ułamkową część każdego składnika majątkowego w firmie, w tym samochodu czy nieruchomości.

— Współwłasność przedmiotów materialnych sprawia, że nie mogą one zostać sprzedane bez zgody wszystkich współwłaścicieli — podkreśla Piotr Andrzejczak. Zdaniem Patrycji Goździowskiej, partnera i doradcy podatkowego w kancelarii SSW Spaczyński Szczepaniak i Wspólnicy, w tym przypadku najprostszym sposobem na ograniczenie problemów jest sporządzenie testamentu.

— Trudno jednak przewidzieć w nim wszystkie sytuacje związane z dziedziczeniem, ponadto część decyzji w takim dokumencie może ograniczać prawo — mówi Patrycja Goździowska.

— Tą metodą nie sposób rozwiązać kwestii tak kluczowych dla dalszego funkcjonowania firmy jak np. koncesje i pozwolenia administracyjne, podatki, ZUS, pracownicy, kredyty bankowe, leasingi, dotacje unijne i pomoc publiczna — twierdzi Piotr Andrzejczak.

Bardziej korzystne

Co do najbardziej optymalnej formy prowadzenia działalności prawnicy nie są już jednak tak zgodni.

— Łatwiej wskazać formy prawne prowadzenia działalności, które nie nadają się do przeprowadzenia sukcesji, jeśli zależy nam na ciągłości prawnej i gospodarczej biznesu. Są to indywidualna działalność gospodarcza oraz w dużej mierze spółka cywilna — mówi Łukasz Martyniec, ekspert Instytutu Biznesu Rodzinnego. Jakub Tarkowski podkreśla, że spółka cywilna to umowa pomiędzy wspólnikami, którzy osobiście prowadzą działalność, oddzielnie wpisani są do ewidencji i osobiście odpowiadają w całości swoim majątkiem za zobowiązania spółki.

— Taka sytuacja sprawia, że często w przypadku śmierci wspólnika spółka cywilna ulegnie likwidacji. Nawet jeśli w umowie spółki znajdzie się zapis o dziedziczeniu „udziałów”, to sukcesja praw może nie dojść do skutku, ponieważ wspólnicy spółki cywilnej występują w obrocie samodzielnie i niektóre umowy oraz prawa istotne dla prowadzenia działalności mogą być związane bezpośrednio z nimi, choćby zezwolenia czy koncesje. W takiej sytuacji uprawnienia te nie przejdą na spadkobierców wspólnika i dalsze prowadzenie spółki może stać się bezprzedmiotowe — tłumaczy Jakub Tarkowski.

Mniej problemów będą generować spółki osobowe. — Wiele zależy tutaj od tego, jak pewne kwestie zostaną uregulowane w umowie spółki — zwraca uwagę Patrycja Goździowska. Można choćby uregulować przeniesienie praw i obowiązków wspólnika na inną osobę.

— Nie można jednak przenieść udziałów. Zatem w przypadku spółek osobowych konieczne i niezbędne będzie zawarcie pewnych elementów i założeń sukcesji praw za życia przedsiębiorcy. W przeciwnym razie spółka może ulec likwidacji z mocy prawa — twierdzi Jakub Tarkowski. Jacek Pawłowski, radca prawny w PwC Legal, jako najlepszą i najbezpieczniejszą formę prowadzenia działalności w przypadku polskiej firmy rodzinnej poleca jedną ze spółek osobowych — komandytową. Wspólnikami takiej spółki powinni być jednak jednocześnie spółka z. o.o. jako komplementariusz, inna spółka z. o.o. jako komandytariusz — obie kontrolowane przez członków rodziny, oraz członkowie rodziny osobiście, jako komandytariusze. Zaletami takiego rozwiązania jest m.in. to, że śmierć części albo wszystkich członków rodziny nie wpływa z formalnego punktu widzenia na biznes, natomiast stroną umów, decyzji, pozwoleń i koncesji jest spółka, a nie wspólnicy. Ponadto umowa spółki komandytowej i spółki z. o.o. może regulować szczegółowo, co się dzieje w razie śmierci osób fizycznych, które są ich wspólnikami.

Najbardziej korzystne

Zdaniem Joanny Czapli-Nowickiej, coacha i adwokata w C&N Family Office, najbezpieczniejsze z punktu widzenia sukcesji wydają się ogólnie spółki prawa handlowego.

— Nadają się do wszelkich następstw prawnych, czyli sukcesji, przekształceń związanych ze zmianami w działalności, mają niezależny byt prawny, pozwalają na rozdzielenie majątku firmowego i osobistego, nie są też zależne od rodzinnych wydarzeń majątkowych — wylicza Joanna Czapla-Nowicka. Piotr Andrzejczak dodaje, że generalnie forma spółki pozwala zastosować dodatkowe rozwiązania, które zapewniają ciągłość działania przedsiębiorstwa na wypadek śmierci właściciela.

— Oprócz oczywistych rozwiązań testamentowych (np. zapis windykacyjny, powołanie wykonawcy testamentu) można stosować rozwiązania korporacyjne wykorzystujące strukturę organów spółek funkcjonującą na podstawie przepisów kodeksu spółek handlowych. Rozwiązania korporacyjne pozwalają oddzielić zarząd codzienny przedsiębiorstwem od funkcji kontrolnych czy właścicielskich i w ten sposób zapewnić niezakłóconą działalność przedsiębiorstwa, a zarazem dać czas spadkobiercom — nowym właścicielom, na zakończenie długotrwałych procedur spadkowych — przekonuje Piotr Andrzejczak. Większość ekspertów najkorzystniejsze z punktu widzenia sukcesji formy prawne ogranicza do spółek kapitałowych. Tutaj głównym tworzywem jest majątek, a nie wspólnicy. Ponadto generalną zasadą jest, że wszystkie akcje i udziały podlegają dziedziczeniu.

— Nie oznacza to jednak, że w przypadku takich spółek nie pojawią się różnego rodzaju problemy i wątpliwości — na przykład w sytuacji, kiedy akcjonariuszem spółki jest jednocześnie jej członek zarządu, albo spadkobiercami są niepełnoletnie dzieci — zwraca uwagę Patrycja Goździowska.

Jakub Tarkowski wśród spółek kapitałowych wyróżnia spółki z. o.o., jako te, które dają najwięcej możliwości i sposobów przeprowadzenia sukcesji. — Odpowiednio skonstruowana umowa spółki z o.o. może bezpiecznie przeprowadzić spadkobierców i samą spółkę przez proces sukcesji — zapewnia Jakub Tarkowski. Zwraca także uwagę, że sukcesji praw warto dokonać za życia.

— Można to zrobić poprzez przeniesienie własności (zbycie) udziałów w spółce na rzecz sukcesorów. Jest to niezbyt skomplikowana procedura, a potrafi rozwiązać bezboleśnie problem sukcesji praw w firmie już za życia poprzednika prawnego. Zaletą tego rozwiązania jest możliwość podziału udziałów między różnych członków rodziny — mówi Jakub Tarkowski.

Możliwe formy prowadzenia działalności: działalność gospodarcza osoby fizycznej po uzyskaniu wpisu do ewidencji, spółka cywilna, spółka osobowa:

— spółka jawna,

— spółka komandytowa,

— spółka komandytowo-akcyjna,

— spółka partnerska, spółka kapitałowa:

— spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

— spółka akcyjna