Prostsze zasady zatrudniania Ukraińców

Uchwalona przez Sejm w błyskawicznym tempie ustawa o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa ma ułatwić im legalizację pobytu w Polsce, usprawniając zarazem m.in. podjęcie przez nich pracy. Dzięki tej ustawie przedsiębiorcy zostaną zwolnieni z części obowiązków, jakie nakłada na nich powszechne prawo regulujące zasady zatrudniania cudzoziemców zza wschodniej granicy.

Wyjątkowy status

Przewidziane w tej tzw. specustawie ułatwienia dotyczą obywateli Ukrainy, którzy przybywają do Polski bezpośrednio z terytorium swojego kraju w związku z toczącą się na jego terenie wojną, a także Ukraińców posiadających Kartę Polaka, którzy z powodu działań wojennych przyjechali tutaj wraz z najbliższą rodziną. Przy czym z ustawy wynika, że zawarte w niej uprawnienia przysługują również nieposiadającym obywatelstwa ukraińskiego małżonkom Ukraińców, jeśli przyjechali do Polski bezpośrednio z Ukrainy w związku z panującą tam sytuacją.

– A co w takim razie z dziećmi, które mogą mieć inne obywatelstwo? Zakładam, że takie sytuacje też są możliwe – zastanawia się Emilia Piechota, dyrektor w zespole People& Organisation w firmie PwC.

Tej sprawy ustawa jednak nie rozstrzyga. Nie uwzględniono tego aspektu w trakcie prac sejmowych, przy czym początkowo projekt nowych rozwiązań w ogóle nie odnosił się do członków rodzin niemających obywatelstwa ukraińskiego. Posłowie ostatecznie rozszerzyli go o małżonków.

Określone w ustawie uprawnienia przysługują osobom, których obecność w Polsce uznaje się za legalną. Tak sformułowane kryterium oznacza w zasadzie posiadanie wyjątkowego statusu uchodźcy. Warunkiem jest, aby Ukrainiec wjechał legalnie na terytorium Polski w okresie od 24 lutego tego roku (do czasu, który rząd wskaże w rozporządzeniu wykonawczym) i zadeklarował zamiar pozostania w naszym kraju. Wówczas jego pobyt zostanie potraktowany jako legalny przez 18 miesięcy, licząc od daty 24 lutego 2022 r. Ta zasada nie odnosi się do Ukraińców posiadających zezwolenie na pobyt: stały, czasowy, tolerowany czy rezydenta Unii Europejskiej. Ponadto na tę listę wpisano osoby mające nie od dziś status uchodźcy albo posiadające ochronę uzupełniającą oraz te, które złożyły wnioski o udzielenie ochrony międzynarodowej (czyli przyznanie statusu uchodźcy) lub w imieniu których takie wnioski złożono, zadeklarowały zamiar ubiegania się o udzielenie takiej ochrony w Polsce lub których dotyczą deklaracje takiego zamiaru.

– Ustawa nie powinna wykluczać osób, które złożyły wniosek o ochronę lub zadeklarowały zamiar złożenia takiego wniosku. Deklaracja ubiegania się o status uchodźcy może dotyczyć także małoletnich dzieci lub małżonka wnioskodawcy – komentuje Emilia Piechota.

Posłowie sprecyzowali w poprawkach do ustawy, że z chwilą, gdy ktoś wycofa wniosek o ochronę uchodźcy lub deklarację jego złożenia, zaczną mu przysługiwać uprawnienia – takie jak pozostałym obywatelom Ukrainy, których pobyt uznano za legalny według zasad specustawy.

Wystarczy e-zgłoszenie

W trakcie tak zdefiniowanego pobytu w Polsce, uznanego za legalny, pracę na uproszczonych warunkach będzie mógł podjąć obywatel Ukrainy spełniający wspomniane kryteria lub przebywający legalnie w naszym kraju. Warunkiem będzie, aby podmiot, który go zatrudni, powiadomił o tym fakcie w ciągu 14 dni od rozpoczęcia pracy przez Ukraińca powiatowy urząd pracy (PUP) właściwy dla siedziby lub miejsca zamieszkania pracodawcy. To wyraźne uproszczenie obecnych procedur. Pracodawca nie będzie bowiem musiał rejestrować swojego oświadczenia o powierzeniu pracy wskazanej osobie i czekać na potwierdzenie urzędu.

– Uważam jednak, że ustawa budzi niejasność co do tego, kto wjeżdża do Polski legalnie. W konsekwencji pracodawcy będą musieli sami dodatkowo weryfikować sytuację imigracyjną danych osób, żeby się upewnić, że ich pobyt jest legalny. Firmy nie dostaną przecież żadnego zaświadczenia w tej sprawie – zwraca uwagę ekspertka PwC.

Pracodawca powiadomi PUP o podjęciu u niego pracy przez Ukraińca za pośrednictwem systemu teleinformatycznego w serwisie praca.gov.pl. Poda w tym zawiadomieniu swoje dane, czyli m.in. nazwę albo imię (imiona) i nazwisko, adres, numer telefonu lub adres poczty elektronicznej, NIP i REGON lub PESEL (jeśli prowadzi działalność jako osoba fizyczna) oraz symbol PKD i opis działalności związanej z pracą obywatela Ukrainy. Natomiast w informacjach o zatrudnionym poza jego imieniem i nazwiskiem trzeba będzie wpisać datę urodzenia, płeć, obywatelstwo, dane dokumentu podróży lub innego stwierdzającego albo pozwalającego ustalić tożsamość, PESEL (jeśli został nadany), rodzaj zawartej umowy zatrudnienia, stanowiska i pracy, a także miejsca jej wykonywania.

Dane te minister rodziny będzie mógł udostępniać Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, Państwowej Inspekcji Pracy, Szefowi Krajowej Administracji Skarbowej, Straży Granicznej oraz Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych.

– Jak zatem widać, państwo angażuje urzędy pracy w proces legalizujący pracę obywateli Ukrainy. Natomiast dokonywanie powiadomień od pracodawców za pośrednictwem systemu teleinformatycznego pozwoli im działać szybciej – mówi dr hab. Daniel Książek, radca prawny w kancelarii BKB Baran Książek Bigaj.

Szczegóły do dopracowania

Ukraińcy objęci preferencjami nowej ustawy będą mogli zarejestrować się oraz zostać uznanymi jako osoby bezrobotne albo poszukujące pracy. Związek Przedsiębiorców i Pracodawców (ZPP) ocenia to za dobre rozwiązanie. Jego zdaniem państwo uzupełniająco powinno stworzyć łatwy mechanizm umożliwiający Ukraińcom pozostanie w Polsce na stałe.

„Częściowo odpowiedzią na tę potrzebę są niektóre przepisy nowej ustawy. Zgodnie z nimi Ukraińcowi, którego pobyt uznano za legalny, udzielone zostanie na jego wniosek pozwolenie na pobyt czasowy, które umożliwia także wykonywanie pracy na terytorium Polski bez konieczności posiadania zezwolenia na pracę” – podkreśla ZPP w swojej opinii.

Ustawodawca przewidział również sytuację, w której obywatel Ukrainy może wyjechać za granicę, przykładowo do kraju Europy Zachodniej. Oznacza to dla niego określone konsekwencje.

– W takim przypadku wyjazd z terytorium Polski na okres powyżej jednego miesiąca pozbawi Ukraińca uprawnień z racji legalnego pobytu przewidzianych w ustawie. Takie rozwiązanie jest słuszne, ponieważ istotą wprowadzanych regulacji jest ochrona osób, które będą miały swoje centrum życiowe w naszym kraju – ocenia radca z kancelarii BKB Baran Książek Bigaj.

Zdaniem Emilii Piechoty z PwC utrata uprawnień przy opuszczeniu Polski na dłużej niż miesiąc wiąże się jednocześnie z potencjalnymi problemami dla pracodawców.

– Istnieje wysokie ryzyko nielegalnego zatrudnienia, utraty pracownika czy kontraktora we współpracy B2B – prognozuje ekspertka.

Według niej oznacza to też odpowiedzialność pracodawców za monitorowanie sytuacji indywidualnej każdej osoby.

– Nie można wykluczyć, że podczas stosowania ustawy pojawią się kolejne problemy praktyczne. Teraz ważne jest jednak, aby wprowadzić podstawowe zasady funkcjonowania przybywających do Polski obywateli Ukrainy. Po wdrożeniu tych przepisów i pierwszych doświadczeniach będzie można udoskonalać te regulacje – mówi Daniel Książek.

Teraz ustawa czeka na rozstrzygnięcia Senatu.