Do tej pory w Polsce brakowało prawnych ram do przeprowadzania rewitalizacji. Nie było regulacji, które ułatwiałyby samorządom jej podejmowanie. Aby zmienić ten stan, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju ponad rok temu rozpoczęło prace nad projektem odpowiedniej ustawy, która uporządkowałaby kwestie dotyczące tego obszaru. W tym celu powstaje również Narodowy Plan Rewitalizacji.
Nowa pojęcie, nowa ranga
— Chcemy przez ustawę zdefiniować rewitalizację i nadać jej odpowiednią rangę. Rewitalizacja często mylona jest z modernizacją techniczną, która jest tylko jednym z narzędzi. Prawdziwym celem rewitalizacji jest zmiana społeczna — mówi wiceminister Paweł Orłowski.
Nowe przepisy uporządkują obecne pojmowanie rewitalizacji. Musi być ona dobrze zaplanowana i uwzględniać wiele sfer — społeczną, gospodarczą, przestrzenną, środowiskową czy infrastrukturalną. Nie jest to tylko modernizacja czy odbudowa, z którymi jest powszechnie kojarzona. Dziś rewitalizacją nazywane są różne inwestycje, często punktowe, polegające np. na prostym remoncie czy dociepleniu budynku. Nowa ustawa dokładnie określa, co jest rewitalizacją i w jaki sposób powinno się ją prowadzić.
— Rewitalizacja to kompleksowe działania na rzecz obszarów zdegradowanych prowadzone zawsze we współpracy z lokalną społecznością i na podstawie programu rewitalizacji. Rozwiązania, które proponujemy, mają sprawić, że będzie ona bardziej powszechna i skuteczna. Ustawa wprowadzi m.in. ułatwienia i zachęty do prowadzenia procesu rewitalizacji — podkreśla Paweł Orłowski.
To ma być wielowymiarowy proces, którego głównym celem będzie trwałe podniesienie jakości życia na określonym obszarze. Chodzi więc o włączenie w ten proces także dopasowanych do danego miejsca działań aktywizacyjnych, edukacyjnych i kulturalnych, które będą integrowały lokalną społeczność. Mieszkańcy muszą mieć poczucie, że zmiany w ich otoczeniu kształtowane są z myślą o nich i przy ich udziale.
Bez planu ani rusz
Rewitalizacja powinna być dobrze przemyślana i zaplanowana, stąd kluczowy w jej prowadzeniu jest tzw. program rewitalizacji. Jego opracowaniem i uchwalaniem zajmą się lokalne samorządy w ścisłej współpracy z zainteresowanymi środowiskami, a więc m.in. mieszkańcami, organizacjami pozarządowymi i przedsiębiorcami.
Co istotne, nowa ustawa kładzie duży naciskna realne włączenie społeczeństwa we wszystkie etapy rewitalizacji — od planowania, przez realizację, aż po ocenę zrealizowanych przedsięwzięć. Tego typu zaplanowane działania mają przynieść jeszcze jeden efekt — ograniczyć żywiołową suburbanizację, czyli tzw. rozlewanie się miast.
— Chcemy, żeby polskie miasta do 2020 r. stały się bardziej konkurencyjne i zrównoważone. Chodzi o to, aby nie rozlewały się chaotycznie, zagarniając cenne obszary przyrodnicze i powodując rosnące koszty ich utrzymania — tłumaczy Paweł Orłowski. Rewitalizacja to jeden ze skutecznych hamulców tego zjawiska. Dzięki niej miasta są bardziej zwarte, a mieszkańcy oceniają je jako bardziej przyjazne.
25 mld zł na odnowę
Wprowadzenie nowych przepisów dotyczących rewitalizacji jest niezbędne, gdyż bardzo wiele obszarów miejskich w Polsce jest zdegradowanych i wymaga pilnych działań. Na tych terenach mieszka aż 2,4 mln mieszkańców. Dlatego na różnego rodzaju działania rewitalizacyjne w nowej unijnej perspektywie przewidzianych zostało 25 mld zł. Zdecydowana większość środków będzie pochodziła z programów unijnych.
— Już w Umowie Partnerstwa uzgodniliśmy z Komisją Europejską, że rewitalizacja będzie jednym z pięciu obszarów, w które szczególnie mocno zainwestujemy — podkreśla Paweł Orłowski. Głównymi źródłami dofinansowania rewitalizacji będą Regionalne Programy Operacyjne (RPO) oraz Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko (PO IŚ). Wsparcie z poziomu regionalnego zostanie przeznaczone na działania bezpośrednio dotyczące rewitalizacji. Natomiast fundusze z PO IŚ będą kierowane na inicjatywy związane z tym obszarem pośrednio — m.in. w zakresie redukcji zanieczyszczeń powietrza czy poprawy gospodarowania odpadami. Z tej puli będą też wspierane firmy wprowadzające nowoczesne technologie produkcji, których efektem jest zmniejszenie emisji zanieczyszczeń.
Aby zachęcić jednostki samorządu terytorialnego do działań z tego obszaru, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju ogłosiło dla nich konkurs z Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna pod nazwą „Modelowa rewitalizacja miast”. Celem przedsięwzięcia jest wsparcie gmin mających status miasta w procesie opracowywania programów rewitalizacji i w przygotowaniu modelowych działań rewitalizacyjnych. Programy, które powstaną w ramach konkursu będą musiały traktować rewitalizację jako proces kompleksowy, uwzględniający elementy infrastrukturalne i gospodarcze, jak i społeczne. Najlepsze dofinansowane projekty będą mogły stanowić wzór dla innych miast realizujących własne przedsięwzięcia.
Ustawowe nowości
Założenia ustawy o rewitalizacji rząd przyjął w marcu. Bardzo ważnym elementem nowych zapisów jest uregulowanie zagadnień dotyczących gminnych programów rewitalizacji (GPR).
To one staną się podstawowym narzędziem prowadzenia tego procesu, mają zapewnić jego kompleksowość i działania w ścisłej współpracy z lokalną społecznością. Fundamentem całego systemu powinno być wyznaczenie obszarów wymagających wsparcia i przedstawienie całościowej strategii prowadzenia działań. Nowością jest możliwość powołania lokalnego komitetu rewitalizacji. Będzie on spełniał rolę forum opiniującego i doradczego.
W jego skład wejdą przedstawiciele gmin i lokalnej społeczności. — Wszelkie dokumenty dotyczące rewitalizacji, które powstaną na bazie ustawy, będą konsultowane ze społecznością lokalną. Zadaniem komitetu powinna być koordynacja przedsięwzięć i współpraca z gminą zarówno przy opracowaniu programu rewitalizacji, jak i podczas jego realizacji oraz monitorowania. Tu jest także ważna rola instytucji i organizacji związanych z kulturą — aby zadbały o skuteczne włączanie działańkulturalnych w programy rewitalizacji — podkreśla Paweł Orłowski. To nie koniec nowości.
Ustawa przewiduje nowe rozwiązania, które mogą ułatwić prowadzenie w gminie rewitalizacji. Nie będą one obowiązkowe, ale można je będzie wprowadzić w życie w razie potrzeby oraz w przypadkach, gdy będą pasowały do planowanych działań. Pierwsza taka opcja to utworzenie Specjalnej Strefy Rewitalizacji (SSR). Jej status pozwoli na korzystanie ze szczególnych udogodnień na terenach rewitalizowanych — chodzi np. o możliwość przyznania dotacji na remonty budynków. Drugim nowym rozwiązaniem jest możliwość uchwalenia miejscowego planu rewitalizacji.
To rodzaj szczególnej formy miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego — będzie on podstawą do realizacji przekształceń urbanistycznych i prac inwestycyjno-budowlanych ujętych w GPR. Do nieruchomości będzie można przypisać szczegółowe warunki realizacji inwestycji przewidzianych w takim planie.
Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju oraz inne resorty pracują nad wskazaniem już dostępnych instrumentów, które można wykorzystać do finansowania rewitalizacji — a także ewentualnie stworzeniem nowych. Będą one wspierały projekty dotyczące m.in. integracji i aktywizacji społecznej i zawodowej, mieszkalnictwa, efektywności energetycznej, ochrony środowiska i niskoemisyjności. Nie zabraknie też finansowej pomocy na przedsięwzięcia z obszarów edukacji, kultury oraz sportu i turystyki.