W „Śmierci Iwana Iljicza” Lwa Tołstoja wiadomość o śmierci sędziego uruchamia wśród jego kolegów rozważania o możliwych ruchach kadrowych. Ostrzą sobie zęby na awans. Instytucja umie zagospodarować wakat szybciej, niż wystygnie ciało zmarłego.
Iwan przez lata brał zewnętrzne oznaki powodzenia za dowód, że dobrze żyje. Robił karierę, obracał się we właściwym towarzystwie, ludzie kłaniali się mu w pas. Dopiero choroba odebrała mu te pozory znaczenia i zmusiła do pytania, czy to życie rzeczywiście było jego.
Ta literacka historia jest niewygodna także dla współczesnych ludzi sukcesu. Zawodowy prestiż może dawać tyle satysfakcji, że z czasem trudno rozpoznać, co naprawdę nas cieszy: sama praca czy to, że dzięki niej jesteśmy ważni w oczach innych. Z zewnątrz jedno i drugie wygląda jak ambicja. Różnica wychodzi na jaw dopiero wtedy, gdy zabraknie stanowiska, tytułu i uznania.
Fach zostaje, fotel przechodzi dalej
Można kochać swój zawód. Lekarz ma prawo czerpać sens z leczenia, inżynier z dobrze zaprojektowanego mostu, budowlaniec z domu, w którym wygodnie się mieszka. Odbieranie im tego w imię równowagi byłoby osobliwym pomysłem. Przecież spędzamy w pracy znaczną część życia. Dobrze, kiedy daje nam spełnienie i radość.
Yongxing Guo, Chang Yu i Siqi Wang zrobili metaanalizę obejmującą 98 badań i ponad 50 tys. uczestników, potwierdzając związki między traktowaniem pracy jako powołania a korzystnymi rezultatami zawodowymi, w tym wytrwałością i aktywnym kształtowaniem kariery. Poczucie powołania nie wyklucza przy tym orientacji na karierę. Sens i ambicja mogą iść razem.
Warto jednak sprawdzić, do czego jesteśmy przywiązani. Do problemów, które rozwiązujemy? Do umiejętności, które doskonalimy? Do ludzi, którym służymy? Czy przede wszystkim do miejsca przy stole, prawa ostatniego słowa i tego szczególnego tonu, jakim ktoś mówi: Oczywiście, panie dyrektorze?
Wyobraź sobie zmianę: nadal wykonujesz ciekawą pracę, masz podobne wynagrodzenie i realny wpływ na wynik, ale tracisz tytuł oraz część reprezentacyjnych obowiązków. Co boli najmocniej? Odpowiedź nie musi być szlachetna. Ma być użyteczna. Jeśli najbardziej brakuje ci oznak rangi, łatwiej zobaczysz, czego właściwie bronisz.
Przywiązanie do fachu łatwiej zabrać ze sobą niż przywiązanie do pozycji. Dobry specjalista może tęsknić za dawnym zespołem i równocześnie wiedzieć, że jego umiejętności nie zostały w poprzednim gabinecie. Stanowisko należało do firmy. Doświadczenie zabrał ze sobą.
Utrata pracy naprawdę jest stratą
Z tego rozróżnienia łatwo zrobić krzywdzącą poradę. Ktoś cierpi po zwolnieniu, a my już tłumaczymy mu, że za bardzo utożsamił się z funkcją. Tymczasem stracił dochód, rytm tygodnia, codzienne rozmowy, możliwość używania swoich umiejętności i przewidywalną przyszłość. Czasem także poczucie sprawiedliwego traktowania.
Ból nie dowodzi próżności. Dojrzały człowiek również może przeżyć utratę zatrudnienia bardzo ciężko. Powinniśmy raczej współczuć każdemu, kto latami wkładał w pracę serce i nagle usłyszał, że jego miejsce znika w nowym schemacie organizacyjnym. Byle nie pocieszać go ładnym zdaniem o sensownym życiu poza biurem.
Pomaga dopiero rozdzielenie strat. Brakuje mi pieniędzy – potrzebuję planu finansowego i kolejnej pracy. Brakuje mi ludzi – mogę próbować podtrzymać konkretne relacje. Brakuje mi możliwości działania – szukam miejsca, w którym wykorzystam swoje kompetencje. Czuję się nikim – tu samo nowe stanowisko może przynieść ulgę, ale pozostawi mnie zależnym od następnej decyzji kadrowej.
Każda z tych potrzeb zasługuje na osobną odpowiedź. Spacer, przyjaciel czy hobby nie zastąpią pensji. Nowa pensja nie odbuduje automatycznie wszystkich więzi. Im precyzyjniej nazwiesz, co zostało naruszone, tym mniejsza pokusa, żeby cały rachunek wystawić sobie jako człowiekowi.
Uwaga przypisana do funkcji. Tak nie musi być
Stanowisko daje również coś mniej uchwytnego: dowód, że jesteśmy potrzebni. Ktoś czeka na podpis, pyta o zdanie, rezerwuje termin. Wystarczy otworzyć pocztę, aby zobaczyć listę spraw, które bez nas podobno nie ruszą.
Po odejściu część tej uwagi przenosi się na następcę. To przykre, lecz samo w sobie nie świadczy o fałszu wcześniejszych relacji. Współpracownicy kontaktowali się z nami także dlatego, że mieliśmy określone obowiązki. Nie każda dobra relacja służbowa była obietnicą przyjaźni na resztę życia.
Warto zatem odróżnić dostęp od bliskości. Ktoś odbierający telefon po pierwszym sygnale mógł cenić naszą wiedzę, szanować za uczciwość lub pogodę ducha. Dopiero poza służbowym kontekstem okaże się, co jeszcze nas łączy. Takiego związku nie da się zadekretować dawną rangą.
Można za to wcześniej zadbać o własną stronę relacji. Zadzwonić bez sprawy do załatwienia. Nie odkładać słuchawki, choć już wiadomo, że rozmowa nie przyniesie kontaktu, kontraktu ani rekomendacji. Pamiętać, co ktoś opowiadał o swoim rozwodzie. Bliskość potrzebuje obecności również w tygodniach, w których niczego od siebie nie potrzebujemy.
Poza biurem wizytówka nic nie znaczy
Na pytanie „kim jesteś?” zwykle odpowiadamy nazwą zawodu. To wygodny skrót, dopóki umiemy go rozwinąć. „Zarządzam zespołem” mówi o funkcji. „Doprowadzam ludzi do zgody i pomagam im podjąć decyzję” nazywa zdolność, która może znaleźć zastosowanie w wielu miejscach.
Spróbuj opisać trzy sytuacje, w których twoja praca miała wartość. Pomiń tytuł, wielkość budżetu i nazwę firmy. Co konkretnie zrobiłeś? Wychwyciłeś błąd? Wyjaśniłeś trudną rzecz? Wytrzymałeś napięcie, gdy inni szukali winnego? Tak powstaje opis człowieka, którego wartość nie znika wraz z nazwiskiem na tabliczce przy drzwiach gabinetu.
Zachowaj przy tym rozsądek. Prowadzenie działu nie daje automatycznie umiejętności kierowania osiedlową drużyną piłkarską ani prawa do organizowania przyjaciołom weekendu. Poza pracą twoje zalety spotykają się z innymi regułami. Czasem największą sprawnością okaże się wysłuchanie kogoś bez przedstawiania planu naprawczego.
Zadaj sobie jeszcze cztery pytania: Z kim spotykasz się bez zawodowego interesu? W czym pozwalasz sobie być początkującym? Komu jesteś potrzebny, choć niczego nie zatwierdzasz? Co robisz dobrze, mimo że nikt tego nie ocenia?
Jeśli odpowiedzi jest niewiele, zacznij od jednej konkretnej więzi lub czynności. Regularny obiad z kimś bliskim bywa lepszym początkiem niż ambitny plan przebudowy całej tożsamości. Zwłaszcza jeśli taki projekt miałby dostać harmonogram, budżet i komitet sterujący.
Nie bądź wiceprezesem ds. biegania
Życie poza firmą łatwo urządzić według firmowych reguł. Bieganie zamienić w tabelę wyników, czytanie w roczny cel, wolontariat w kolejną okazję do kierowania zespołem. Wtedy zmienia się sceneria, ale ciągle, niezmiennie odpoczywamy dopiero po otrzymaniu dobrej oceny.
Dobrze mieć zajęcie, przy którym wolno być przeciętniakiem. Znać kilka chwytów gitarowych. Upiec nierówne ciasto. Pomóc ustawić krzesła, chociaż nie należysz do organizatorów zebrania. Takie doświadczenia uczą, jak być obecnym i użytecznym bez zajmowania pierwszego miejsca.
Nie oznacza to obowiązku posiadania imponującego życia prywatnego. Jeden opiekuje się bliskim, drugi organizuje zbiórkę ubrań dla bezdomnych, trzeci wreszcie znajduje czas na remont mieszkania. Szersza tożsamość nie wymaga kolekcjonowania pasji. Może wyrastać z troski, sąsiedztwa, ciekawości – rzeczy robionych skromnie i regularnie.
Iwan Iljicz zbyt późno zobaczył swoje życie bez zawodowej oprawy. My możemy zrobić to wcześniej – nie rezygnując z zajęcia, ambicji ani radości z osiągnięć. Dobrze pełnić ważną funkcję. Jeszcze lepiej wiedzieć, kim jesteśmy, kiedy rola się kończy – i mieć wtedy dokąd wrócić.