Jak papier i nie papier
Typ systemu rejestracji praw własności zależy od formy papierów wartościowych. Zgodnie z ukraińskim prawem, papiery wartościowe mogą występować w formie papierowej lub nie-papierowej. Taka rejestracja może być wykonana przez emitenta lub przez profesjonalnych uczestników rynku papierów wartościowych, zgodnie z ustawą ukraińską „O Giełdzie i Papierach Wartościowych” z 2006 roku, „O Państwowej Regulacji w zakresie Giełdy Papierów Wartościowych” z 1996 roku, „O Krajowym Systemie Depozytowym i Specyfikacji Elektronicznego Obiegu Papierów Wartościowymi na Ukrainie” z 1997 roku.
Wykorzystywanie rejestracji prawa własności swoich własnych papierów wartościowych nie jest powszechnie praktykowane przez ukraińskich emitentów. Emitent może to zrobić, jeżeli papiery wartościowe emitowane są w formie dokumentu, liczba właścicieli papierów wartościowych nie przekracza 150 osób, a emitent posiada specjalną licencję wydaną przez Państwową Komisję Giełdy i Papierów Wartościowych (dalej zwaną SSMSC).
Rejestracja praw papierów wartościowych emitowanych w formie papierowej jest zwykle wykonywana przez rejestratora (profesjonalny uczestnik rynku akcji działający na podstawie indywidualnego zezwolenia wydanego przez SSMSC). Emitent może wybrać rejestratora. Co do zasady, do kompetencji walnego zgromadzenia spółki należy decyzja w sprawie współpracy z rejestratorem. Niemniej jednak ze względu na ostatnie zmiany w ustawodawstwie, rola rejestratorów jest znacznie ograniczona.
Począwszy od 30 kwietnia 2010 r. wszystkie nowe emisje akcji powinny być przeprowadzane tylko i wyłącznie w formie nie-papierowej. Ponadto do 30 października 2010 r. wszystkie istniejące akcje wyemitowane w formie papierowej muszą zostać przekształcone w formę nie-papierową (nastąpi tzw. „dematerializacja akcji”).
Wielu rejestratorów ma zamiar uzyskać licencję depozytariusza papierów wartościowych, w tym przypadku będą oni mogli rejestrować prawa własności papierów wartościowych emitowanych w formie elektronicznej (nie-papierowej). Niektórzy rejestratorzy zapewne stracą pracę.
Ustawy i regulacje
Korzystanie z usług ukraińskich rejestratorów nie zawsze było powszechne.
Oto tylko niektóre z powodów, dla których tak właśnie było:
1. Przez długi okres rozporządzenia w sprawie Rejestracji praw własności nie rezydentów w zakresie Papierów Wartościowych Ukraińskich Emitentów, przyjęte uchwałą SSMSC z 20/04/2001 nr 138 wymagały, aby prawa papierów nie rezydentów były rejestrowane przez depozytariusza, a nie rejestratora. Jeżeli cudzoziemiec kupił papiery wartościowe, nawet w formie papierowej, to takie papiery wartościowe musiały być zdematerializowane (dostarczone depozytariuszowi do przechowania), a depozytariusz był rejestrowany przez upoważnionego rejestratora jako posiadacz nominalny (właściciel) papierów wartościowych. Rozporządzenie to zostało anulowane przez SSMSC w 2006 r. (Uchwała z dnia 14 czerwca 2006 nr 381).
2. Na mocy rozporządzenia Rady Ministrów Ukrainy „O Systemie Regulacji i Kontroli Walutowej/Dewizowej” z 19 lutego 1993 r., transfer walut, w tym również papierów wartościowych, za granicę jest dozwolony tylko na podstawie indywidualnych licencji, wydawanych przez Narodowy Bank Ukrainy. W celu uniknięcia nieporozumień wielu inwestorów zagranicznych woli przechowywać papiery wartościowe u ukraińskich depozytariuszy.
3. Jakość usług rejestratora wybranego przez emitenta, często nie spełnia oczekiwań inwestorów zagranicznych (brak pracowników posługujących się językiem angielskim, niedogodne położenie biura rejestratora, niechęć do ponoszenia dodatkowych wydatków związanych z koniecznością komunikacji z zagranicznymi kontrahentami, itp.), w przypadku dematerializacji inwestor zagraniczny ma możliwość wyboru jednego z ponad 300 depozytariuszy, który będzie przechowywał papiery wartościowe i kontaktował się z rejestratorem emitenta. Zagraniczni inwestorzy zazwyczaj wolą współpracować z depozytariuszami, którymi są banki z kapitałem zagranicznym. Taki model współpracy z depozytariuszem (zamiast rejestratora) pomaga zagranicznym inwestorom zmniejszyć koszty usługi rejestracji i uzyskać jej lepszą jakość.
Depozyty na Ukrainie
Prawa własności papierów wartościowych wyemitowanych w formie elektronicznej są zarejestrowane przez deponenta (działa na podstawie umowy z emitentem papierów wartościowych) i depozytariusza. Później zostaje wybrany, przez inwestora, właściciel papierów wartościowych. Wszystkich depozytariuszy łączą takie same relacje z deponentami, którzy zajmowali się emisją papierów wartościowych.
Obecnie na Ukrainie istnieją trzy depozyty:
*Krajowy Depozyt Ukrainy (NDU), kontrolowany przez państwo (głównymi
akcjonariuszami są Narodowy Bank Ukrainy i SSMSC), jego udział na rynku papierów
wartościowych wynosi jedynie 5 proc.;
*Depozyty Papierów Wartościowych (AUSD)
ustanowione przez profesjonalnych uczestników rynku giełdowego – ich udział w
rynku papierów wartościowych wynosi 95 proc.;
*Departament Depozytowy
Narodowego Bank Ukrainy, posiada monopol na rejestrację praw własności do
papierów wartościowych posiadanych przez państwo.
Przez długi okres czasu NDU i AUSD, główni rywale i gracze na rynku
papierów wartościowych, byli w stanie konfliktu. Do niedawna nie było między
nimi nawet wzajemnych kontaktów, co znacznie komplikowało przepływ papierów
wartościowych pomiędzy rachunkami otwartymi w tych depozytach.
Prawdopodobnie konflikt ten zostanie wyeliminowany po zmianie kierownictwa w NDU. Decyzja w sprawie powołania nowego Zarządu NDU została przyjęta 18 września 2010 r. przez Walne Zgromadzenie akcjonariuszy NDU. Biorąc pod uwagę niejasne okoliczności, w jakich Walne Zgromadzenie zostało zwołane, nowe kierownictwo depozytu może napotkać na trudności. Byli dyrektorzy mogą próbować zaskarżyć swoje zwolnienie, co skomplikuje pracę NDU na dość długi czas. Nowi członkowie zarządu ogłosili, że NDU zostanie poddane kontroli, w tym kontroli wykorzystania funduszy rządowych. W wyniku takiej kontroli, może dojść do inspekcji NDU przez Państwowy Urząd Kontroli i Rewizji, Prokuraturę i Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Sytuacja ta na pewno wpłynie na aktywność depozytariuszy którzy, co należy podkreślić, posiadają wiele informacji poufnych.
Zagraniczny inwestor i ukraińskie papiery wartościowe
Masowa dematerializacja istniejących emisji akcji może znacznie skomplikować
funkcjonowanie całego systemu depozytowego Ukrainy. Eksperci szacują, że liczba
emisji i operacji obsługiwanych w systemie wzrośnie trzykrotnie. W rezultacie
depozyty mogą napotkać na liczne problemy techniczne, co będzie wymagało czasu i
środków koniecznych do ich rozwiązania.
Inwestorzy zagraniczni często zadają
pytanie, czy możliwe jest otwarcie rachunku w zagranicznym depozycie dla akcji
spółek ukraińskich. Odpowiedź zależy od tego, czy istnieje powiązanie między
depozytami ukraińskimi i zagranicznymi. Obecnie takie relacje są określone
jedynie przez NBU, ale system nadal nie działa prawidłowo.
Zatem ukraińscy inwestorzy nie mogą trzymać papierów wartościowych zagranicznych emitentów ani na kontach ukraińskich depozytariuszy, ani nie mogą trzymać papierów wartościowych spółek ukraińskich na kontach zagranicznych depozytariuszy. Jedynym wyjściem dla inwestora zagranicznego, który ma zamiar kupić papiery wartościowe emitentów z Ukrainy, jest otwarcie konta u ukraińskiego depozytariusza.
Czy jest to trudne? Procedura otwierania takich rachunków jest określona w regulaminie Depozytu Aktywów, zatwierdzonym uchwałą z 17 października 2006 przez SSMSC nr 999. Inwestor zagraniczny, który jest osobą prawną, aby otworzyć konto musi złożyć u depozytariusza właściwy wniosek i wypełnić kwestionariusz. Standardowy format wniosku i kwestionariusza można otrzymać od depozytariusza w formie papierowej lub elektronicznej. Dokumenty powinny być podpisane i opieczętowane. Ponadto, inwestor zagraniczny jest zobowiązany do dostarczenia depozytariuszowi oryginałów lub kopii następujących dokumentów:
*wyciąg z rejestru handlowego lub sądowego, zaświadczenie o stanie firmy lub
jej rejestracji;
*dokument, który potwierdza umocowanie organu
przedstawicielskiego do działania w imieniu spółki (np. statut spółki, uchwałę w
sprawie powołania dyrektorów itp.), oryginał lub kopię pełnomocnictwa do
zarządzania kontem, jeśli zarządzający kontem nie jest prezesem spółki, który
może działać bez pełnomocnictwa;
*dane bankowe spółki.
Ponadto, przed wizytą depozytariusza, zarządzający kontem musi złożyć w obecności notariusza kartę podpisu, która zawiera wzór podpisu zarządzającego i pieczęć firmy (jeżeli występuje). Karta ta musi być także przekazana depozytariuszowi.
Zgodnie z ustawą „O zapobieganiu prania pieniędzy i finansowaniu terroryzmu” 2002, depozytariusze są osobami zobowiązanymi do prowadzenia nadzoru finansowego. Oznacza to, że depozytariusz musi prowadzić identyfikację swoich klientów – inwestorów zagranicznych. Aby móc to zrobić, depozytariusz musi zwrócić się o informacje na temat członków organów zarządzających spółką, dane o głównych udziałowcach spółki (tych, których udział przekracza 10 proc. kapitału zakładowego); informacje dotyczące „cichych udziałowców” lub beneficjentów spółki (rzeczywistych właścicieli, osób które mogą mieć wpływ na proces podejmowania decyzji w spółce).
Depozytariusz najczęściej prosi o wszystkie dokumenty uzyskane za granicą w celu zalegalizowania i przetłumaczenia na język ukraiński. Takie tłumaczenie może być dokonane tylko przez tłumacza przysięgłego i potwierdzone notarialnie (na Ukrainie i za granicą).
Proces otwarcia rachunku dla papierów wartościowych przez zagranicznego inwestora, jest więc dość skomplikowany i czasochłonny. Pozostaje otwarte pytanie czy inwestor zagraniczny może zarządzać swoim kontem bezpośrednio z zagranicy (np. poprzez dostęp do internetu). Obecnie, ukraiński depozytariusz nie zapewnia swoim klientom takiej usługi. Dlatego zagraniczni inwestorzy powinni poświęcić swój czas i pieniądze na wysłanie swoich przedstawicieli na Ukrainę do wykonania koniecznych operacji na papierach wartościowych. Innym rozwiązaniem jest wyznaczenie miejscowego przedstawiciela do zarządzania kontem. Taka funkcja może być wykonywana przez maklera, prawnika czy doradcę finansowego.
Pełna wersja artykułu dostępna jest w serii Working Papers Instytutu Allerhanda nr 2/2010 na oficjalnej stronie Instytutu www.allerhand.pl
Tłum. z ukraińskiego Agnieszka Cenzartowicz
*Olena Kibenko – doktor nauk prawnych; partner główny w kancelarii Inyurpolis, Kharkiv, Ukraina; członek zespołu eksperckiego Państwowej Komisji Papierów Wartościowych i Rynku Kapitałowego
Tekst ukazał się w listopadowej edycji miesięcznika „Kapitałowy”