Od 1997 r. adwokaci i radcy prawni nie są przedsiębiorcami. Oznacza to, że nie mają obowiązku wnoszenia do ZUS składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Mimo to ogromna większość kancelarii prawnych bezpodstawnie płaciła składki za swoich pracowników. Obecnie mają szansę odzyskać pieniądze. Kwoty, które ZUS musi oddać, nawet za ostatnich 5 lat, będą więc niebagatelne.
Obowiązek odprowadzania przez pracodawców do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wynika z ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz. U. z 1994 r. Nr 1 poz. 1.). Zgodnie z tą ustawą, pracodawcą jest osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna zatrudniająca pracowników w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą.
Prawo działalności gospodarczej stanowi, że przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna oraz nie mająca osobowości prawnej spółka prawa handlowego, która zawodowo, we własnym imieniu, podejmuje i wykonuje działalność gospodarczą.
— Od 1997 r., kiedy znowelizowano ustawę o działalności gospodarczej, świadczenie usług prawnych nie jest działalnością gospodarczą. Obowiązujące od 1 stycznia 2002 r. nowe prawo działalności gospodarczej również podtrzymuje tę regulację. Także z przepisów korporacji radców prawnych i adwokatów wyraźnie wynika, że prawnicy prowadzący kancelarie prawne i zatrudniające w nich pracowników nie są pracodawcami w rozumieniu ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych. Dlatego nie mają obowiązku opłacania składek na FGŚP. Kto wniósł nienależne składki ma więc prawo do żądania ich zwrotu — mówi Michał Wysocki, radca prawny, wspólnik w kancelarii Chałas, Wysocki i Partnerzy.
Szanse na uzyskanie zwrotu nienależnie zapłaconych składek są duże. Jak się dowiedzieliśmy, centrala ZUS rozesłała do oddziałów terenowych pisma, na podstawie których ma następować zwracanie prawnikom składek z FGŚP.
Dariusz Śniegocki, dziekan Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie, potwierdza, że osoby wykonujące zawody prawnicze nie są przedsiębiorcami i dlatego prowadzenie kancelarii radcowskiej nie może być traktowane jako wykonywanie działalności gospodarczej.
— W związku z tym opłacanie składek na FGŚP budzi poważne wątpliwości. Nieponoszenie tych wydatków ograniczyłoby koszty prowadzenia kancelarii — dodaje Dariusz Śniegocki.
Jakub Jacyna, rzecznik Okręgowej Rady Adwokackiej w Warszawie, również jest przekonany, że adwokaci nie są przedsiębiorcami i dlatego nie mają obowiązku ponoszenia składek na FGŚP.
— Jeżeli ktoś o tym nie wiedział i odprowadzał składkę, ZUS powinien mu ją zwrócić. W razie niewypłacalności kancelarii może to jednak stawiać jej pracowników w trudnej sytuacji, bowiem zmuszeni będą do dochodzenia przed sądem należnego im wynagrodzenia — mówi Jakub Jacyna.
— W 1995 r. Sąd Najwyższy orzekł, że notariusze nie mają zdolności upadłościowej, a zatem zbędne jest opłacanie składek na FGŚP, który zabezpiecza pracowników na wypadek w przypadku niewypłacalności pracodawcy — mówi Leszek Zabielski, wiceprezes Krajowej Rady Notarialnej.
Centrala ZUS skierowała do oddziałów terenowych specjalne pismo zobowiązujące do zwracania już pobranych składek od prawników.
—W piśmie tym przypominamy, że prawnicy nie mają obowiązku opłacania składek na fundusz od 22 maja 1997 r., kiedy to na skutek zmian w ustawie o adwokaturze, o radcach prawnych i innych ustawach przestali być przedsiębiorcami i nie prowadzą działalności gospodarczej. Z ustaw korporacyjnych, prawa upadłościowego i ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wynika, że kancelarie radcowskie i adwokackie nie mają zdolności upadłościowej. Część z nich przeoczyła tę zmianę i nadal dokonuje wpłat. ZUS nie ma obowiązku informowania płatników, w szczególności prawników, o zmianach w prawie. Wpłacone składki jako nienależne będą zwracane niezwłocznie, najpóźniej w terminie 30 dni od złożenia stosownego wniosku. Trudno jednak ocenić, ile takich wpłat było i jaką kwotę ZUS musi zwrócić — twierdzi Barbara Zaborska-Stępień, dyrektor departamentu ubezpieczeń i składek ZUS.
Składki na FGŚP pobierane są w okresach miesięcznych razem ze składkami na ubezpieczenie społeczne. Tryb poboru i dokonywania zwrotu nienależnie zapłaconych składek określa ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych.
— Zwrot składek ZUS następuje na wniosek płatnika. Jednak co do zasady to ZUS powinien powiadomić radców i adwokatów o kwocie nienależnie opłaconych składek na fundusz. Należy pamiętać, że zwrot składek nie przysługuje, jeśli od daty ich opłacenia upłynęło co najmniej pięć lat — informuje Michał Wysocki.
Rozporządzenie Ministra Pracy z 2000 r. ustaliło składkę na FGŚP na rok 2001 na poziomie 0,08 proc. wynagrodzenia pracownika.
Adwokatów w Polsce jest ok. 7,2 tys, z czego zawód wykonuje ok. 5 tys. Kancelarii adwokackich jest ok. 4,3 tys. Radców prawnych jest ok. 20 tys. Nikt w Polsce nie prowadzi statystyk dotyczących ilości kancelarii radcowskich. W efekcie nie ma jakichkolwiek danych o ilości pracowników zatrudnionych we wszystkich kancelariach adwokackich i radcowskich.