Chcemy, by od przyszłego tygodnia czy miesiąca oszczędności zarabiały, czyli „zaczęły pracować”. Ale zanim zdecydujemy się, gdzie je „wyślemy do pracy”, warto sprawdzić, czy instytucja, z jaką zamierzamy współpracować, działa legalnie, czy spełnia wymagania nałożone przez prawo
Indywidualny inwestor powinien poznać prawne ramy rynku finansowego. Są przepisy, które określają, jakie instytucje mogą oferować produkty inwestycyjne i jaki jest nad nimi nadzór. Pamiętajmy, że efektywne inwestowanie to takie, w którym ważny jest zysk, a nie tylko to, żeby odłożone (zaoszczędzone) pieniądze zachowały realną wartość. Abyśmy jednak wiedzieli, ile możemy zarobić na inwestycji, musimy powierzyć je legalnie działającej instytucji i mieć świadomość ryzyka, jakie niesie określona forma inwestycji.
Szczególna rola KNF
Nadzór nad rynkiem finansowym w Polsce (to znaczy nad rynkiem kapitałowym, sektorem bankowym, ubezpieczeniowym, emerytalnym, nad instytucjami płatniczymi, biurami usług płatniczych i instytucjami pieniądza elektronicznego oraz nad kasami spółdzielczymi) sprawuje Komisja Nadzoru Finansowego (KNF). Jej uprawnienia wynikają z ustawy o nadzorze nad rynkiem finansowym. Ustawa wskazuje dziedziny, w których rozstrzygać może wyłącznie KNF.
Są to m.in. zezwolenia na prowadzenie działalności na rynku finansowym i sankcje administracyjne. To Komisja ma zadbać o prawidłowe funkcjonowanie rynku finansowego, w tym o jego stabilność, przejrzystość i bezpieczeństwo. Jedną z podstawowych funkcji KNF jest ochrona inwestorów i dbanie o przestrzeganie reguł uczciwego obrotu. Kompetencje nadzorcze dotyczą kilku sektorów i wynikają z ustaw regulujących poszczególne części rynku finansowego.
KNF podejmuje uchwały, decyzje i postanowienia. Wydaje zezwolenia na utworzenie banku lub oddziału banku zagranicznego, na przejęcia jednej instytucji finansowej przez inną, a także nakłada kary finansowe przewidziane w odrębnych ustawach, np. w prawie bankowym czy o funduszach inwestycyjnych. Bez zgody Komisji nie może powstać powszechne towarzystwo emerytalne, otwarty fundusz emerytalny, towarzystwo funduszy inwestycyjnych. Do kompetencji tego organu administracji publicznej należy także wydawanie i cofanie zezwolenia na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej. Na rynku kapitałowym KNF może m.in. zezwolić na prowadzenie działalności maklerskiej lub wykluczyć papiery wartościowe z obrotu na rynku regulowanym.
Zgoda KNF potrzebna jest także, by powołać prezesa i członków zarządu instytucji finansowych. Instytucje finansowe są zobowiązane do przekazywania informacji do KNF, która przygotowuje raporty i opracowania. Sprawdza, czy instytucje finansowe (np. fundusze emerytalne, inwestycyjne) realizują politykę inwestycyjną zgodnie z celami zapisanymi w ich statutach i prospektach emisyjnych.
Ocenia też, czy instytucje, np. banki, powszechne towarzystwa emerytalne, towarzystwa funduszy inwestycyjnych, zakłady ubezpieczeń, spełniają wymogi kapitałowe. Komisję tworzą przewodniczący, dwóch zastępców i czterech członków. Członkami są: przedstawiciel ministra finansów, przedstawiciel ministra pracy i polityki społecznej, wiceprezes Narodowego Banku Polskiego oraz przedstawiciel prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Aby KNF mógł sprawnie działać, powołano Urząd Komisji Nadzoru Finansowego.
Zgoda KNF na działalność
Na stronie internetowej KNF znajduje się lista TFI posiadających zezwolenie na wykonywanie działalności i lista funduszy inwestycyjnych, w które możemy zainwestować (www.knf.gov.pl — zakładka „Dla rynku” — podmioty rynku kapitałowego). Obecnie jest tam 59 TFI i około 700 funduszy inwestycyjnych przez nie zarządzanych. Ale jest na niej też lista podmiotów (instytucji), które w sposób nieuprawniony wykonują działalność zastrzeżoną np. dla funduszy inwestycyjnych (www.knf.gov.pl, zakładka „O nas” — ostrzeżenia publiczne).
To lista ostrzeżeń publicznych. Warto na nią zajrzeć, zanim zdecydujemy się na współpracę z instytucją finansową, by powierzyć jej nasze pieniądze. Warto też pamiętać, że gdy chcemy oszczędzać, należy sprawdzić, czy instytucja, jakiej zamierzamy powierzyć pieniądze, jest bankiem czy parabankiem. Komisja zwraca uwagę, że świadczenia pieniężne, które zobowiązują się spełnić podmioty, które nie mają zezwolenia KNF, nie są objęte państwowymi gwarancjami, w szczególności: Bankowego Funduszu Gwarancyjnego (BFG), systemu rekompensat prowadzonego przez Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych (KDPW), Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego (UFG).
Więcej o ekonomii i finansach znajdziesz na stronach www.nbp.pl i portalu edukacyjnym www.nbportal.pl.
59 Towarzystw Funduszy Inwestycyjnych
W Polsce prawo do używania nazwy Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych (TFI) i Fundusz Inwestycyjny (FI) mają tylko te instytucje finansowe, które działają zgodnie z ustawą o funduszach inwestycyjnych i podlegają kontroli KNF. Prawo określa wymagania kapitałowe, jakie musi spełnić spółka akcyjna, która chce uzyskać zgodę na wykonywanie działalności towarzystwa funduszy inwestycyjnych.
Musi posiadać kapitał początkowy wysokości co najmniej równowartości 125 tys. euro przy zastosowaniu średniego kursu ogłoszonego przez Narodowy Bank Polski na dzień przed złożeniem wniosku. Jeśli zaś przyszłe TFI zamierza zarządzać portfelami, w skład których wchodzi jeden lub większa liczba instrumentów finansowych, to musi mieć kapitał początkowy równowartości co najmniej 730 tys. euro.
Gdy TFI zarządza coraz większymi kwotami, musi podnosić kapitał własny zgodnie z przepisami. Przestrzeganie wymagań kapitałowych określonych w ustawie jest potrzebne, by zapewnić stabilność finansową towarzystwa i odpowiednie pieniądze w razie konieczności zaspokajania roszczeń uczestników funduszy inwestycyjnych. Co równie ważne dla bezpieczeństwa inwestujących: towarzystwo i zarządzane przez nie fundusze mają odrębną osobowość prawną i odrębne masy majątkowe. Zapewnia to bezpieczeństwo pieniędzy inwestorów, bo w razie upadłości TFI roszczenia wobec niego nie mogą być zaspokajane z majątku FI.
Informacje dla inwestora
TFI mają obowiązek przekazywania wielu informacji nie tylko KNF, ale też osobom posiadającym tytuły uczestnictwa zarządzanych przez nie funduszy inwestycyjnych. Mają informować o polityce inwestycyjnej, ryzyku i kosztach związanych z ich działalnością. Statuty towarzystwa i funduszu nie mogą być tajne. Fundusze przygotowują też prospekt informacyjny (w przypadku funduszu otwartego i specjalistycznego funduszu inwestycyjnego otwartego), prospekt emisyjny, memorandum informacyjne lub warunki emisji (dla funduszu zamkniętego).
Z tych dokumentów osoba, która chce zostać lub już jest uczestnikiem, dowiaduje się m.in. o polityce inwestycyjnej, poznaje podstawowe dane finansowe. Dokładniejsze informacje o kondycji finansowej można znaleźć w sprawozdaniu finansowym i opisie czynników ryzyka. TFI publikują okresowe raporty i informacje bieżące, udostępniają sprawozdania finansowe funduszy inwestycyjnych, publikują ceny jednostek uczestnictwa i certyfikatów inwestycyjnych. Uczestnik FI może poprosić o dodatkowe informacje. Wszystkie podstawowe informacje powinny się znajdować na stronach internetowych TFI.
FI współpracują z domami i biurami maklerskimi
Zasady tworzenia i obowiązki domów i biur maklerskich są zapisane w ustawie o obrocie instrumentami finansowymi.
Dom maklerski może prowadzić działalność w formie spółki akcyjnej, komandytowo-akcyjnej, z ograniczoną odpowiedzialnością, komandytowej, partnerskiej, jawnej. Działalność maklerską może też prowadzić bank. Zgodę na prowadzenie działalności maklerskiej wydaje KNF. Aby zapewnić inwestorom ochronę ich pieniędzy zgromadzonych w domach maklerskich, powstał system rekompensat, którym zarządza Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych. Przepisy precyzują, kiedy rekompensaty mogą być wypłacone (m.in. po bankructwie domu maklerskiego).
Ze skargą najpierw do instytucji finansowej
Jeśli mamy wątpliwości co do działania FI lub TFI, możemy złożyć reklamację lub skargę do TFI. Jeśli odrzuci ono reklamację, nie uzna skargi, a jego argumenty nas nie przekonują, możemy zawiadomić o tym depozytariusza. Reprezentuje on uczestników FI w sporach prawnych między nimi a TFI. Informacja o nim jest w statucie. Kolejną instancją odwoławczą jest KNF. Można także wystąpić do Sądu Polubownego przy KNF o mediację albo arbitraż.
Ten sąd może rozstrzygać spory szczególnie między instytucjami rynku finansowego, którzy podlegają nadzorowi KNF, a odbiorcami świadczonych przez nie usług. Osoba prywatna może więc wystąpić przeciw bankowi, zakładowi ubezpieczeń, PTE czy TFI, ubezpieczyciel przeciw bankowi, agent ubezpieczeniowy przeciw zakładowi. Na mediację lub arbitraż muszą się zgodzić obie strony sporu — postępowanie przed Sądem Polubownym jest dobrowolne i poufne.
Wartość przedmiotu sporu powinna wynosić co najmniej 500 zł, choć w szczególnych przypadkach prezes sądu może pozwolić na rozpatrywanie spraw, w których kwota ta jest niższa. Sąd Polubowny przy KNF wypowiada się również w sprawach niemajątkowych. Mediacja polega na tym, że mediator pomaga stronom konfliktu znaleźć rozwiązanie spornej kwestii, a strony dążą do zawarcia ugody. Przy arbitrażu o racji rozstrzyga niezależny i bezstronny arbiter. Wniesienie sprawy wiąże się z niewielkimi opłatami.
Ich wysokość zależy od kwoty sporu i od rozstrzygnięcia. Opłata za mediację wynosi: przy wartości przedmiotu sporu do 10 tys. zł — 100 zł od każdej ze stron, powyżej tej kwoty — 250 zł od każdej strony. Jeżeli jednak dojdzie do porozumienia między stronami, to zwraca się im 70 proc. ich opłat. Koszty postępowania arbitrażowego są wyższe (od 250 zł). Jeśli nie uda się osiągnąć porozumienia i instytucja finansowa nie uzna postanowień arbitrażu ( KNF nie rozstrzyga sporów cywilnych), to ostatnią instancją jest sąd powszechny.