Nawozy potasowe – specjalność II RP

  • Materiał partnera
opublikowano: 13-01-2019, 22:00

Towarzystwo Eksploatacji Soli Potasowych, spółka należąca do koncernu Banku Gospodarstwa Krajowego, było jednym z największych przedsiębiorstw okresu międzywojennego

Złoża soli potasowych na terenie Galicji, choć odkryte już na początku XIX wieku, nie były należycie eksploatowane przez austriackiego zaborcę. Przedsiębiorcy i naukowcy kilkakrotnie podejmowali próby gospodarczego wykorzystania złóż bardzo rzadkiego na świecie kainitu, za każdym razem ponosząc porażkę. Największe szanse na sukces miała spółka założona w 1913 r., jednak kres jej rozwoju przyniosła rozpoczęta rok później Wielka Wojna, której walec spustoszył Galicję, nazywaną w II RP Małopolską Wschodnią. Rząd odrodzonej Rzeczypospolitej przejął należące wcześniej do austriackiej władzy zaborczej akcje spółki założonej w 1913 r. i razem z indywidualnymi udziałowcami powołał w listopadzie 1920 r. Spółkę Akcyjną Eksploatacji Soli Potasowych (zwaną w skrócie TESP). Do grona inicjatorów jej powstania należeli hrabia Alfred Potocki, prof. Tadeusz Kuczyński z Politechniki Lwowskiej i gen. Tadeusz Rozwadowski (jeden z twórców zwycięstwa nad bolszewikami).

Strategiczne wykorzystanie produktów wydobywanych i
przetwarzanych przez TESP uzasadniało decydującą rolę kapitału państwowego w
spółce. Była to polityka zgodna z koncepcją tzw. koncernu BGK, w której bank
stał na straży interesów państwa w najważniejszych przedsiębiorstwach.
Zobacz więcej

Z BANKIEM NA STRAŻY:

Strategiczne wykorzystanie produktów wydobywanych i przetwarzanych przez TESP uzasadniało decydującą rolę kapitału państwowego w spółce. Była to polityka zgodna z koncepcją tzw. koncernu BGK, w której bank stał na straży interesów państwa w najważniejszych przedsiębiorstwach. Fot. Narodowe archiwum cyfrowe

Główne złoża, których eksploatacją zajmowało się przedsiębiorstwo, znajdowały się w okolicach Kałusza i Stebnika w województwie lwowskim oraz Hołynia w województwie stanisławowskim. Obok szybów wydobywczych powstały zakłady przetwórcze, wyrabiające nawozy rolnicze oraz substancje niezbędne do dalszej produkcji konserwantów i prochu strzelniczego. Strategiczne wykorzystanie produktów wydobywanych i przetwarzanych przez TESP uzasadniało decydującą rolę kapitału państwowego w spółce. Była to polityka zgodna z koncepcją tzw. koncernu BGK, w której bank stał na straży interesów państwa w najważniejszych przedsiębiorstwach istotnych dla funkcjonowania RP gałęzi gospodarki. Od 1925 r. TESP miało w Banku Gospodarstwa Krajowego otwarty stały kredyt redyskontowy w wysokości 1 600 000 zł., w Banku Polskim na 1 200 000 zł oraz dotacje z Państwowego Funduszu Gospodarczego w wysokości 2 500 000 zł. W kryzysowym 1927 r. rząd za pośrednictwem BGK podjął działania interwencyjne, chroniące spółkę przed bankructwem, którego realna groźba pojawiła się po wyczerpaniu pokładów w Kałuszu. Spółkę bank „otaczał specjalną opieką… w porozumieniu z instancjami rządowymi”, a w 1928 r. kapitał zakładowy TESP podwyższony został z 15 do 20 mln zł. Na zlecenie Banku Gospodarstwa Krajowego spółka rozpoczęła również badania pokładów fosforytów w Nieźwiskach.

W 1931 r. udziały banku w przedsiębiorstwach koncernowych wynosiły 31,3 mln zł., z czego ponad 18 przypadało na TESP. W wyniku działań naprawczych w Kałuszu powstały zakłady wytwarzające chlorek potasu oraz rozpoczęto poszukiwania geologiczne, w wyniku których odkryto nowe złoża m.in. w Hołyniu, gdzie w 1931 r. otwarto nową kopalnię. Na czele rady nadzorczej spółki, podobnie jak w przypadku większości przedsiębiorstw należących do koncernu, stał prezes Banku Gospodarstwa Krajowego. W latach światowego kryzysu przełomu lat 20. i 30. TESP stoczyło zwycięską walkę z niemiecką konkurencją. Finałem tej gospodarczej wojny było przystąpienie TESP-u w 1932 r. do Światowego Porozumienia Potasowego. Odkrycie złóż soli potasowych w Hołyniu i modernizacja zakładów przetwórczych w Kałuszu spowodowało rozwój spółki pozwalający na zaspokojenie krajowego popytu na nawozy sztuczne oraz zwiększenie eksportu. O ile do 1931 r. praktycznie jedynym zagranicznym odbiorcą soli potasowych w wysokości 850 ton rocznie była Czechosłowacja, to już w roku 1931 eksport do Anglii, Belgii, Holandii, Łotwy i Szwecji wynosił ok. 10 tys. ton. Do tego czasu eksportowy monopol posiadało francusko-niemieckie porozumienie potasowe, wytwarzające ok. 90 proc. światowej produkcji. W tym samym roku Polska osiągnęła samowystarczalność w zakresie produkcji nawozów potasowych.

Z punktu widzenia gospodarczego najlepszym okresem dla spółki były lata 30., podczas których stała się ona jednym z największych przedsiębiorstw w II RP zatrudniającym pod koniec dekady ok. 20 tysięcy osób. Nie bez znaczenia dla jej strategicznej roli była lokalizacja na terenach kresowych, na których mniejszość stanowili mieszkańcy narodowości polskiej. Tym bardziej Skarb Państwa cenił i wspierał przedsiębiorstwo, którego zysk netto w 1937 r. wyniósł ok. 2 miliony złotych (przy dochodach budżetu RP na poziomie 2,4 mld zł). Dynamiczny rozwój firmy przerwała katastrofa września 1939 r. i atak wojsk sowieckich. Zakłady były niszczone przez kolejnych okupantów, ostatecznie zaś tereny te włączono do radzieckiej Ukrainy, a obecnie znajdują się w granicach tego niepodległego już państwa. Ci z polskich naukowców, którzy przeżyli koszmar sowieckiej okupacji, przyczynili się walnie do powstania działającej do dziś Kopalni Soli w Kłodawie.

O historii z BGK

W serii artykułów przedstawiamy rolę wehikułu inwestycyjnego Banku Gospodarstwa Krajowego w rozwoju odrodzonej Rzeczypospolitej. Za tydzień poznają Państwo historię grodziskich zakładów farmaceutycznych.

© ℗
Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych” i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Podpis: Materiał partnera

Polecane

Inspiracje Pulsu Biznesu

Puls Biznesu

Inne / Nawozy potasowe – specjalność II RP