Mimo upływu prawie roku od wprowadzenia nowej ustawy o VAT, niektóre jej instytucje sprawiają podatnikom jeszcze sporo kłopotu.
Wraz z wejściem do Unii Europejskiej Polska musiała przyjąć wiele nowych rozwiązań w systemie VAT. Jednym z nich są przepisy dotyczące tzw. miejsca świadczenia usług, a w szczególności koncepcja opodatkowania niektórych usług w miejscu siedziby usługobiorcy w przypadku, gdy usługodawcą jest polska firma.
Kto nalicza VAT
Zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w przepisach o VAT, usługi powinny być opodatkowane w miejscu siedziby usługodawcy. W praktyce oznacza to, że państwo, w którym ma siedzibę usługodawca, ma prawo opodatkować daną usługę, a pozostałe państwa członkowskie muszą zrezygnować z jej opodatkowania, aby nie prowadzić do podwójnego opodatkowania transakcji. Od tej zasady członkowie Unii przewidzieli jednak trzy kategorie wyjątków, uznając, że opodatkowanie wszystkich usług w ten sposób byłoby niesprawiedliwe, szkodziłoby rozwojowi gospodarczemu oraz prowadziło do sytuacji, w której nie byłaby zapewniona zasada wolnej konkurencji. Wyobraźmy sobie bowiem usługę budowlaną wykonywaną przez firmę niemiecką w Danii. Gdyby była ona opodatkowana według zasady podstawowej, byłaby obłożona niemiecką stawką 16 proc. a nie duńską — 25 proc. Duńscy usługobiorcy woleliby zatrudniać firmy niemieckie. Stąd też usługi tego typu są opodatkowane w miejscu, gdzie położona jest nieruchomość.
Usługi niematerialne
Szczególną kategorią usług są tzw. usługi niematerialne, które zostały określone w art. 27 ust. 4 ustawy o VAT. Są wśród nich takie usługi, jak: obrót prawami, usługi reklamy, doradcze, zarządcze, finansowe czy elektroniczne. W ich przypadku państwa UE doszły do wniosku, że należy opodatkować je w miejscu ich konsumpcji, a więc podatkiem VAT tego kraju, w którym ma siedzibę usługobiorca. Zasada ta znajduje zastosowanie, zgodnie z art. 27 ust. 3 ustawy o VAT w dwóch przypadkach: kiedy usługobiorcą jest podatnik VAT mający siedzibę albo stałe miejsce prowadzenia działalności w kraju Unii innym niż kraj usługodawcy, oraz w sytuacji, gdy usługobiorcą jest osoba lub firma spoza Unii Europejskiej.
Warto podkreślić, że powyższy przepis nie dotyczy usług wykonywanych przez polską firmę na rzecz osoby fizycznej, nie będącej podatnikiem VAT, zamieszkałej w innym kraju UE. Zatem, gdyby polska firma wykonała usługę prawniczą na rzecz takiej osoby z Czech, to będzie ona opodatkowana polskim VAT.
Dokumentowanie
W sytuacji, gdy polska firma świadczy usługę niematerialną na rzecz niemieckiego albo czeskiego podatnika VAT, powstaje pytanie, jak taką usługę udokumentować.
Po pierwsze, taka usługa powinna być udokumentowana fakturą VAT. Powinna ona zawierać wszystkie elementy standardowej faktury VAT z wyjątkiem trzech: nie powinna zawierać stawki VAT, kwoty VAT oraz kwoty brutto (co jest logiczne). Zamiast tych danych faktura powinna zawierać adnotację, że VAT rozlicza zgodnie z przepisami usługobiorca. Dodatkowo faktura powinna zawierać bezwzględnie unijny numer VAT usługobiorcy.
Co ciekawe, polscy podatnicy nie powinni wykazywać w swych deklaracjach VAT transakcji, których przedmiotem są usługi niematerialne. Notabene w deklaracji nie ma nawet rubryki, w której należałoby podsumować wartość omawianych usług. Nie oznacza to jednak, że informacje o tych transakcjach nie powinny znaleźć się w rejestrze sprzedaży VAT podatnika. Będzie to szczególnie istotne w kontekście odliczenia podatku naliczonego, na towarach i usługach związanych ze świadczeniem takiej usługi.
Odliczenie podatku
Zgodnie z art. 86 ust. 8, podatnik ma prawo do odliczenia kwot podatku naliczonego, jeżeli importowane lub nabyte towary i usługi są związane z świadczeniem usług przez podatnika poza terytorium kraju. Oczywiście podatnik może odliczyć taki VAT pod warunkiem, że mógłby on być odliczony, gdyby usługi wykonywane przez podatnika były wykonywane na terytorium kraju. Dodatkowo podatnik musi posiadać dokumenty, z których wynika związek odliczonego podatku z wykonanymi przez niego usługami opodatkowanymi przez usługobiorcę.
W praktyce oznacza to, że podatnik nie może odliczyć VAT od usługi ubezpieczeniowej wykonanej na rzecz podmiotu słowackiego, gdyż odliczenie VAT w takim przypadku nie przysługiwałoby podatnikowi, gdyby usługa podlegała opodatkowaniu w Polsce (gdyż byłaby zwolniona od VAT). Na zasadzie wyjątku może jednak odliczyć VAT od usług zwolnionych, wykonanych na rzecz osoby lub firmy spoza Unii — o czym pisałem w poprzednim odcinku niniejszego cyklu.
Marcin Chomiuk, menedżer szef zespołu VAT dział doradztwa podatkowego PricewaterhouseCoopers