Zaczynamy cykl tekstów poświęconych uprawnieniom urzędników kontrolujących podatki przedsiębiorcy.
W polskich realiach, przy niejasnych i często zmieniających się przepisach, zarzuty zaniżenia zobowiązania podatkowego mogą dotknąć nawet podatników rzetelnie traktujących obowiązki wobec fiskusa. Wśród urzędników skarbowych krąży zresztą dowcip, że podatnicy dzielą się na dwie grupy — mających zaległości oraz tych, których jeszcze nie skontrolowano.
Dla podatnika świadomego swoich praw kontrola podatków w firmie nie musi być nieszczęściem. W każdą środę będziemy starali się przekazać wiedzę o uprawnieniach kontrolowanego podmiotu, udzielić wskazówek i podzielić się doświadczeniami zdobytymi przy rozwiązywaniu problemów podczas reprezentowania podatników w toku kontroli i postępowań podatkowych.
Kto sprawdza
Pierwszą kwestią jest ustalenie, kto może przeprowadzić kontrolę. Odpowiedź wcale nie jest prosta. Ustawodawca zafundował podatnikom kilka ustaw określających kompetencje różnych organów do kontroli podatków przedsiębiorcy.
Do drzwi mogą zapukać pracownicy właściwego urzędu skarbowego i rozpocząć kontrolę podatkową albo postępowanie podatkowe — obie procedury uregulowano w ordynacji podatkowej. Celem kontroli z urzędu skarbowego będzie najczęściej sprawdzenie rozliczeń z tytułu podatku dochodowego lub VAT, rzadziej podatku od czynności cywilnoprawnych. W przypadku przedsiębiorców, dla których właściwy jest „urząd skarbowy dla dużych podatników”, wskazane wyżej rozliczenia podatkowe w zasadzie mogą być kontrolowane tylko przez pracowników i naczelnika tego urzędu. „W zasadzie”, bo ustawa o kontroli skarbowej przewiduje trzy istotne wyjątki, gdy kontrolę może u nich przeprowadzić dyrektor urzędu kontroli skarbowej.
Co wolno dyrektorowi
Dyrektor UKS ma prawo do prowadzenia kontroli na podstawie pisemnego wniosku właściwego dla podatnika urzędu skarbowego lub w związku z zaistnieniem uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa, bądź w przypadku udokumentowanego przypuszczenia występowania między podatnikiem i kontrahentami powiązań oraz związków, które — w pewnym uproszczeniu — skutkują zaniżeniem zobowiązań podatkowych. Są to m.in. związki określone w art. 11 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych. Z ubolewaniem stwierdzić należy, że sytuacje te nie zostały zdefiniowane przez ustawodawcę dostatecznie precyzyjnie, do czego będziemy wracać.
O ile dla przedsiębiorstw podlegających „urzędowi skarbowemu dla dużych podatników”, wizyta pracowników urzędu kontroli skarbowej powinna być rzadkością, to w mniej komfortowej sytuacji znajduje się cała reszta podatników. Ich rozliczenia podatkowe mogą bowiem zostać skontrolowane nie tylko przez urząd skarbowy, ale również — bez wskazanych wyżej ograniczeń — przez inspektorów zatrudnionych w urzędzie kontroli skarbowej.
Ponadto, przedsiębiorcy będący podatnikami podatku od nieruchomości muszą liczyć się z tym, że ich rozliczenia z tytułu tego podatku zostaną skontrolowane przez prezydenta (burmistrza) miasta lub wójta gminy.
W przypadku niektórych podatników lista uprawnionych do kontroli rozliczeń podatkowych jest już kompletna. Dla innych to jeszcze nie koniec. Do tej drugiej grupy należą w szczególności podatnicy podatku akcyzowego, do których zawitać mogą pracownicy urzędu celnego. Te same osoby będą uprawnione do sprawdzenia zgłoszeń celnych podatników dokonujących wywozu towarów oraz przywozu spoza UE. Oczywiście w ostatnim przypadku podstawową kwestią poddaną kontroli będzie co do zasady wysokość uiszczonych należności celnych. Jednak naczelnik urzędu celnego ma obecnie szersze uprawnienia, obejmujące w szczególności kompetencje do określania wysokości VAT należnego od importu towarów.
Ze swobodą
Niewielkim pocieszeniem będzie informacja, że w zasadzie do każdej kontroli zastosowanie znajdą — przynajmniej w pewnym zakresie — przepisy ustawy o swobodzie działalności gospodarczej oraz — bezpośrednio lub pośrednio — ordynacji podatkowej. Ta ostatnia jest najważniejszym aktem określającym uprawnienia i obowiązki podmiotów prowadzących kontrolę i podatników. W naszym cyklu poświęcimy jej najwięcej uwagi.
Jarosław Antosik, Andrzej Puncewicz
starsi menedżerowie Zespół Postępowań Podatkowych i Sądowych Ernst & Young