Powstała nowa partia stanowiła kontynuację PPR, jeżeli chodzi o linię programową oraz zależność od Związku Radzieckiego. Polska Partia Robotnicza wchłonęła również majątek orz członków partii socjalistycznej - przed zjednoczeniem ich szeregi zasilało odpowiednio 1 milion i pół miliona członków.
Przyjęta na kongresie zjednoczeniowym deklaracja ideowa zapowiadała walkę klas i budowę w Polsce socjalizmu. Pisano w niej wprost o likwidacji wszelkich elementów socjalistycznych oraz elementów wstecznych w kulturze.
Zjednoczenie dwóch partii było dla komunistów zależnych od Moskwy niezbędnym elementem przejęcia pełnej władzy w kraju. Po zneutralizowaniu potencjalnie niebezpiecznego PSL oraz faktycznym unieszkodliwieniu najważniejszych ognisk oporu zbrojnego podziemia stanowiło kolejny krok umacniania hegemonii.
Wcześniej w obu partiach nastąpiły czystki przeprowadzone wśród przeciwników zjednoczenia. Byli oni odsuwani od kierowania organizacją bądź nawet osadzani w więzieniach.
W momencie powstania liczebność PZPR wynosiła 1 mln 537 tys. członków (1 mln 6 tys. z PPR i 531 tys. z PPS). W apogeum swego rozwoju przypadającym na rok 1980 osiągnęła 3 mln 92 tys. osób. Po zalegalizowaniu NSZZ „Solidarność” oraz wprowadzeniu stanu wojennego w 1981, z PZPR wystąpiło 850 tys. członków (w tym ok. 33% wchodzących w jej skład robotników).
W czasie istnienia PZPR odbyło się jedenaście zjazdów - od założycielskiego do rozwiązującego w dniach 27-30 stycznia 1990 r.
Najważniejszą rolę w Partii pełniły Komitet Centralny, jego Biuro Polityczne o stałej liczbie ok. 15 członków, Sekretariat KC i Sekretariat BP (kierowane przez I sekretarza KC PZPR. To właśnie te władze decydowały o polityce oraz składzie personalnym głównych organów, choć według statutu zadanie to spoczywało na członkach zjazdu, który odbywał się co cztery lub pięć lat.
W ciągu 41 lat istnienia PZPR rządziło nią siedmiu przywódców: Bolesław Bierut (22 grudnia 1948 - 12 marca 1956), Edward Ochab (20 marca 1956 - 21 października 1956), Władysław Gomułka (21 października 1956 - 20 grudnia 1970), Edward Gierek (20 grudnia 1970 - 6 września 1980), Stanisław Kania (6 września 1980 - 18 października 1981), Wojciech Jaruzelski (18 października 1981 - 29 lipca 1989) oraz Mieczysław Rakowski (29 lipca 1989 - 29 stycznia 1990).
Nagranie PKF z kongresu założycielskiego PZPR: