Kłopoty z polskimi stolicami

opublikowano: 24-05-2016, 00:00

Dokładnie 24 maja 1609 r. król Zygmunt III Waza wyruszył razem z dworem z Krakowa do Warszawy. Zarządzenie o przeniesieniu rezydencji, doniosłe w skutkach, podyktowane było względami praktycznymi. Jednak wbrew powszechnej opinii nie oznaczało formalnej zmiany stolicy państwa.

Definicja stolicy państwa w znaczeniu używanym kilkaset lat temu może wprowadzić sporo chaosu w umysłach współczesnych. Suwereni nie mieli stałych siedzib skąd sprawowaliby władzę. Byli w ciągłej podróży i wszelkie sprawy wagi państwowej czy lokalnej były rozpatrywane w miejscu w którym akurat przebywali. W okresie od X do XIII wieku terminem 'sedes regni principales', czyli głównymi siedzibami królestwa nazywano najważniejsze z nich. Przytoczonego łacińskiego określenia jako pierwszy użył Gall Anonim w Kronice polskiej wymieniając trzy spośród stolic państwa: Wrocław, Kraków i Sandomierz. Ośrodkami władzy, w których rezydowali władcy Polski były również zapewne Gniezno, Poznań, Ostrów Lednicki, Kalisz, Giecz, Kruszwica, Kraków, Sandomierz, Wiślica, Przemyśl, Wrocław, Płock, Włocławek i Gdańsk. 

obraz Martina Kobera
Wyświetl galerię [1/4]

Zygmunt III Waza

obraz Martina Kobera Kunsthistorisches Museum, Wiedeń

Spośród nich to w Gnieźnie na stałe rezydował dwór książęcy, później królewski, to tam zorganizowano Zjazd Gnieźnieński, tam też przechowywano relikwie św. Wojciecha oraz Włócznię Świętego Maurycego ofiarowaną przez Ottona III. Stąd też ten właśnie gród urastał do rangi pierwszego spośród innych.

W związku ze zniszczeniem Gniezna w 1038 r. przez czeskiego księcia Brzetysława, Kazimierz Odnowiciel przeniósł rezydencję do Krakowa, od tego roku uznaje się też stołeczność tego miasta. Co ciekawe, za panowania Władysława Hermana i Bolesława III Krzywoustego funkcję stolicy (czyli rezydencji władcy) pełnił Płock, jednak późniejsi wrócili już do Krakowa. W krótkim okresie, podczas panowania Przemysła II (1295-1296) stolicę stanowił Poznań. Dopiero koronacja Władysława Łokietka w 1320 r. i kolejne następujące po niej zespoliły ceremonię z miejscem - katedrą krakowską i dworem rezydującym na Wawelu. Rozwijająca się administracja oraz system urzędów centralnych praktycznie czynił z Krakowa stolicę, wciąż jednak brak było oficjalnego orzeczenia takiego stanu.

Tymczasem coraz większe znaczenie, szczególnie od inkorporacji Mazowsza do Korony w 1529 r., zdobywała Warszawa. Po stuleciach wojen, najazdów pruskich, litewskich, krzyżackich a nawet tatarskich, region rozwijał się dynamicznie czerpiąc zyski z dogodnego położenia oraz handlowej roli największego szlaku handlowego - Wisły. To w Warszawie, z racji dogodnego położenia, odbywały się sesje sejmowe, to w jej okolicy dokonywano elekcji władcy. Praktyka sporadycznego sprawowania władzy z mazowieckiego grodu pokazała, że administrowanie rozległym państwem jest stąd dużo łatwiejsze.

Dlatego też wydaje się, że pożar, który strawił Wawel w 1595 r. była tylko pretekstem do podjętej 18 marca roku następnego decyzji o przeprowadzce dworu. Cyniczni komentatorzy już wtedy uważali, że król Zygmunt chce zbliżyć miejsce swej rezydencji do drogiej jego sercu Szwecji, co zapewne było prawdziwe o tyle, że kontakt ze Sztokholmem był z Warszawy szybszy o kilka dni, niż ze stolicy Małopolski.

Proces przenoszenia dworu trwał do 25 maja 1609. Kraków pozostał jednakże oficjalną stolicą Rzeczypospolitej, a fakt ów był bezsporny dla współczesnych tamtym czasom - to w Krakowie nadal przeprowadzano koronacje (z kilkoma wyjątkami), to tam przechowywano Skarb oraz archiwum, tam też składano ciała zmarłych władców. Konstytucja uchwalona 3 maja 1791 r. nie wspomina o miejscu stolicy, podobnie ustawa zasadnicza Księstwa Warszawskiego (choć w Warszawa jest w niej miejscem obrad sejmowych). Jedyna koronacja cara na władcę Królestwa Polskiego ma miejsce na Zamku Królewskim w Warszawie (Mikołaj I został jednak po dwóch latach zdetronizowany przez sejm obradujący podczas powstania listopadowego). 

Co ciekawe, formalnie za stolicę państwa uznawać można by również Łowicz, ponieważ władzę tymczasową podczas bezkrólewia sprawował interrex, którym zawsze był prymas. A rezydencja prymasów znajdowała się właśnie w tym mazowieckim mieście.

Kwestie stołeczności któregokolwiek polskiego miasta nie regulowały również konstytucje marcowa i kwietniowa, uchwalone w latach II Rzeczypospolitej. Choć oczywistym było dla wszystkich, że jest nią Warszawa.

Formalną regulację wprowadziły dopiero dwie ustawy zasadnicze przyjęte w drugiej połowie XX wieku. W Konstytucji PRL zapisano:

"Stolicą Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej jest miasto bohaterskich tradycji Narodu Polskiego - Warszawa." (art. 90.)

Co powtórzono Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r.:

"Stolicą Rzeczypospolitej Polskiej jest Warszawa.: (art. 29.)

Warszawa stolicą Polski? Tak, ale formalnie od 1952 r.

© ℗
Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych” i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Podpis: MARCIN DOBROWOLSKI

Polecane

Inspiracje Pulsu Biznesu