„Pasażerka” to jedno z najbardziej wstrząsających dzieł operowych XX w. – dramat o pamięci, winie i cieniu historii. Powrót tego tytułu na narodową scenę ma wymiar szczególny: muzyka Mieczysława Wajnberga, przez lata nieco marginalizowana, dziś brzmi z pełną mocą, jakby nadrabiała dekady ciszy.
Mapa jak kosmos
Równolegle rusza „Uniwersum Wajnberga” – bezpłatny dwujęzyczny portal dostępny bez rejestracji pod adresami www.mieczyslawweinberg.com oraz www.mieczyslawwajnberg.com. Premiera została zaplanowana na 26 lutego, w 30. rocznicę śmierci kompozytora.
Platforma ma formę interaktywnej mapy, po której można swobodnie wędrować. Warszawa, Mińsk, Taszkient, Moskwa – biograficzne przystanki splatają się z globalnymi kontekstami rodzinnymi i kulturowymi, ośrodkami badawczymi oraz aktualnymi wydarzeniami artystycznymi. Każdy punkt to osobna konstelacja: archiwalia, multimedia, eseje literacko-analityczne, linki do festiwali, publikacji i wykonań.
To nowy sposób opowiadania historii muzyki: kuratorski i badawczy, a zarazem narracyjny i intuicyjny. Technologia nie jest tu dodatkiem, lecz instrumentem.
Wspólnota badaczy i twórców
Projekt powstał z inicjatywy Instytutu Mieczysława Wajnberga we współpracy z międzynarodowymi ekspertami. Warstwę literacką i intertekstualną opracowuje dr Magdalena Piotrowska-Grot, tłumaczenia przygotowuje Maria Borzobohata-Sawicka, za identyfikację wizualną odpowiada Pracownia Witryna, a rozwiązania technologiczne wdraża zespół Koncept 304. Nad całością czuwają prezeski Instytutu: Maria Sławek i Aleksandra Demowska-Madejska.
Portal spełnia standard WCAG 2.1 i został zaprojektowany jako przestrzeń w pełni dostępna. To ważny gest: uniwersum, które naprawdę chce być wspólne, nie stawia barier przy wejściu.
Projekt o wartości 120 tys. zł jest współfinansowany przez Unię Europejską z Funduszu Odbudowy i Zwiększenia Odporności w ramach Krajowego Planu Odbudowy i programu NextGenerationEU.
Rozszerzający się wszechświat
Mieczysław Wajnberg (1919–96), polsko-żydowski kompozytor i pianista, po wybuchu II wojny światowej opuścił rodzinną Warszawę. Udało mu się przedostać do ZSRR, gdzie się osiedlił. Prawie całe życie upłynęło mu w Moskwie – do Polski przyjechał tylko raz, w 1966 r. na „Warszawską Jesień”.
Jego dorobek kompozytorski jest niezwykle bogaty – tworzył dzieła symfoniczne, kameralne, operowe, koncerty oraz muzykę filmową. Najbardziej znany jest film wojenny „Lecą żurawie”, wyróżniony Złotą Palmą na festiwalu w Cannes w 1958 r.
W ostatnich latach w Europie wzrosło zainteresowanie muzyką Mieczysława Wajnberga. 8 października 2010 r. w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej odbyła się premiera opery „Pasażerka” w reżyserii Davida Pountneya, a w 2021 r. z inicjatywy Marii Sławek, Ani Karpowicz i Aleksandra Laskowskiego w Warszawie powstał Instytut Mieczysława Wajnberga.
Powrót „Pasażerki” – do której libretto napisał Aleksander Miedwiediew na podstawie powieści Zofii Posmysz – i start cyfrowej mapy to dowód, że muzyka kompozytora wciąż żyje w teatrze, badaniach, kolejnych interpretacjach i teraz także w przestrzeni cyfrowej. „Uniwersum Wajnberga” nie jest więc tylko portalem. To zaproszenie do wędrówki przez historię, która wciąż dopisuje nowe rozdziały.